گفت و گوی روحانی و اوباما: آغاز یک پایان؟

جزییات گفت و گوی روسای جمهوری ایران و امریکا از زبان روحانی
کلمه
بی بی سی فارسی - ۶ مهر ۱۳۹۲

گفت و گوی تلفنی حسن روحانی و باراک اوباما، روسای جمهوری ایران و آمریکا، در پی گفت و گوی رو در روی وزیران امور خارجه دو کشور، از هر جهت به معنای بسته شدن یک فصل و گشوده شدن فصل تازه دیگری در کتاب پرماجرای روابط ایران و آمریکا محسوب می شود؛ با این همه هنوز زود است که بتوان کلمات پایانی این فصل را به روشنی حدس زد.

این پایان هر چه باشد، از اهمیت گام برداشته شده نمی کاهد. ۳۴ سال گریز و خودداری از گفت و گوی مستقیم، به شکلی کم و بیش غیرمنتظره و در شرایطی به آخر رسید که دو کشور بیش از هر زمان دیگر به درگیری مستقیم نزدیک شده بودند.

حمایت آیت الله علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی از حسن روحانی، این امکان نادر را در اختیار آقای روحانی قرار داد که پس از دوره ای طولانی، رییس جمهوری از حمایت تقریبا تمامی جریان ها و جناح های سیاسی و نهادها و تشکیلات حاکمیتی برخوردار شود

نخستین قدم ها برای تغییر این وضعیت در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۲ برداشته شد؛ هنگامی که در اوج فشار تحریم ها و گرانی های ناشی از آن، در مناظره های انتخاباتی به روشنی و در پیش چشم همگان آشکار شد که مساله اصلی حاکمیت چگونگی حل و فصل بحران پرونده اتمی و مدیریت پیامدهای آن است.

در همان زمان و هنگامی که همه نامزدها وعده بهبود شرایط را می دادند، در عین حال مشخص شد که میزان اختلاف و شکاف در راس حاکمیت بر سر چگونگی پیشبرد مذاکرات و تعیین جهت گیری های اصلی در سیاست خارجی تا چه اندازه است.

اعلام پیروزی حسن روحانی، اعلام رسمی ناکارآمدی رویکرد جاری و تایید این واقعیت بود که زمان چرخش فرا رسیده است. فشار تحریم ها و تهدید جنگ، تاثیر مستقیم خود را بر انتخابات برجای گذاشته بود. به رغم مطالبات سیاسی بدون پاسخ مانده در داخل، حل مشکلات اقتصادی و سیاست خارجی به عنوان دو تهدید اصلی نظام اسلامی شناسایی شدند و دولت جدید با رویکردی متمرکز بر حل این دو مشکل سامان یافت.

حمایت آیت الله علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی از حسن روحانی، که از جمله در حمایت نهادها و گروه های موثر، از جمله سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز تجلی یافت، این امکان نادر را در اختیار آقای روحانی قرار داد که پس از دوره ای طولانی، رییس جمهوری از حمایت تقریبا تمامی جریان ها و جناح های سیاسی و نهادها و تشکیلات حاکمیتی برخوردار شود.

گفت و گوی تلفنی حسن روحانی و باراک اوباما را نمی توان اقدامی تصادفی و یا تصمیمی ناگهانی دانست

این پشتوانه کمیاب در جمهوری اسلامی، خیلی زود به کار حسن روحانی آمد و باعث شد که او در اولین حضورش در سازمان ملل متحد تنها دو ماه پس از نشستن بر صندلی ریاست جمهوری کاری کند که اسلافش حتی در دوره های هشت ساله ریاست خود موفق به انجام اندکی از آن نشده بودند.

همین واقعیت، می تواند تا حد زیادی ماهیت اقدام یا اقدامات بعدی دست کم در کوتاه مدت را روشن سازد. اگر دیدار و دست فشردن با باراک اوباما تنها یک احتمال رسانه ای و یا دیداری تصادفی بود- که البته با استناد به گفته های روحانی چنین نیست و دو طرف احتمال صورت دادن چنین دیداری را بررسی کرده بودند- دیدار وزیران امور خارجه آمریکا و ایران را دیگر نمی توان تصادفی و از پیش نیندیشیده شده و برنامه ریزی نشده دانست.

به همین نسبت، گفت و گوی تلفنی دو رییس جمهوری را نیز نمی توان اقدامی تصادفی و یا تصمیمی ناگهانی دانست که در آن از جمله نظر آیت الله خامنه ای لحاظ نشده است.

"تغییر موازنه در داخل ایران، در خارج از ایران به صورت تقویت نیروهای تندرویی پدیدار خواهد شد که اکنون صدایشان در نقد راه های دیپلماتیک و مذاکره مستقیم دو کشور چندان به گوش نمی رسد."حضور علی اکبر ولایتی، مشاور عالی آیت الله خامنه ای در میان استقبال کنندگان از حسن روحانی هنگام بازگشت به تهران را نیز می توان نشانه ای از اطلاع و مهم تر از آن، رضایت رهبر جمهوری اسلامی از سلوک آقای روحانی در سفرش به نیویورک دانست.

"اهمیت این گفت و گوی تلفنی برای طرف ایرانی به مراتب بیشتر است، زیر آمریکاستیزی، پاره جدایی ناپذیر از عناصر هویت بخش جمهوری اسلامی در سه دهه گذشته بوده است، حال آنکه آمریکا فارغ از گیر و بندهایی از این دست، و با هدف دستیابی به نتیجه مطلوب، چنان که در گذشته نیز نشان داده پشت میز مذاکره می‌نشیند"

هم رییس جمهوری آمریکا و هم رهبر جمهوری اسلامی از اهمیت نمادین و تاریخی چنین اقدامی آگاهند. اهمیت این گفت و گوی تلفنی برای طرف ایرانی به مراتب بیشتر است، زیر آمریکاستیزی، پاره جدایی ناپذیر از عناصر هویت بخش جمهوری اسلامی در سه دهه گذشته بوده است، حال آنکه آمریکا فارغ از گیر و بندهایی از این دست، و با هدف دستیابی به نتیجه مطلوب، چنان که در گذشته نیز نشان داده پشت میز مذاکره می نشیند.

بنابراین، طبیعی به نظر می رسد که دیدار وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی با همتای آمریکایی اش برای بحث بر سر مسایل دوجانبه و در پی آن گفت و گوی حسن روحانی با باراک اوباما را بیشتر تابو شکنی و گذر از خطوط قرمز برای طرف ایرانی قلمداد کرد.

عبور از خط قرمزی که شاید آرزو و هدف روسای جمهوری پیشین ایران نیز بوده، نه بدون تدارک دیدن زمینه ها و نه بدون اندیشیدن به عواقب و پیامدهایش صورت گرفته است.

مدیریت پیامدهای دیدارها و مذاکرات مستقیم در داخل ایران، و در فضایی آغشته به احساسات و منافع سیاسی و اقتصادی جناح ها و گروه های مختلف تاثیری حیاتی در ادامه مسیر در پیش گرفته شده دارد.

در حالی که حسن روحانی تاکید کرده که می کوشد در کمتر از چند ماه راه های خروج از وضعیت کنونی را بگشاید و در حالی که برنامه ریزی برای جدول بندی زمانی مذاکرات جدید هسته ای آغاز شده، رهبران جمهوری اسلامی یک ماه دیگر در برابر آزمونی حساس قرار می گیرند که نحوه گذر از آن می تواند نشان دهد حاکمیت تا چه اندازه در پیمودن مسیر تازه مصمم است و ابزار اجرای تصمیمات خود را در اختیار دارد.

۱۳ آبان امسال، مراسم سالگرد اشغال سفارت آمریکا در تهران در شرایطی بسیار متفاوت از سه دهه گذشته برگزار خواهد شد. در این مراسم نه تنها دولت حسن روحانی، بلکه نهادهای مختلف حکومتی نیز دیگر در موقعیتی قرار ندارند که مراسمی را برگزار کنند یا از آن حمایت کنند که در آن شعار «مرگ بر آمریکا» سر داده می شود و یا پرچم این کشور به آتش کشیده می شود.

"
عبور از خط قرمزی که شاید آرزو و هدف روسای جمهوری پیشین ایران نیز بوده، نه بدون تدارک دیدن زمینه ها و نه بدون اندیشیدن به عواقب و پیامدهایش صورت گرفته است"

پیشتر و در دوره محمد خاتمی، که سیاست تنش زدایی در عرصه خارجی دنبال می شد، دولت محمد خاتمی کوشید با فاصله انداختن میان دولت و مراسم ۱۳ آبان، برگزاری این مراسم را به دیگر نهادهای حاکمیت و تشکل های وابسته به آنها بسپرد، اما امسال، الگو برداری از آن روش دیگر پاسخگو نخواهد بود.

مشارکت هر نهاد حاکمیتی مانند سپاه پاسداران، بسیج و یا سازمان تبلیغات اسلامی که جملگی زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی اداره می شوند، می تواند نشانه ها و علایمی متناقض، سردرگم کننده و در عین حال مایوس کننده به طرف مقابل بفرستد و نه تنها راه پیش رو را ناهموار سازد، بلکه مقصد مسیر طی شده را نیز تغییر دهد.

۱۳ آبان امسال، مراسم سالگرد اشغال سفارت آمریکا در تهران در شرایطی بسیار متفاوت از سه دهه گذشته برگزار خواهد شد

در سه دهه گذشته، طیف های مختلفی در جمهوری اسلامی طبل آمریکا ستیزی را به صدا درآورده و از فواید آن در منازعات داخلی خود بهره برده اند؛ تغییر این وضعیت بدون مقاومت کسانی که هنوز از بحران در روابط ایران و غرب سود می برند، ممکن نیست و تا همین جا نیز، برای رسیدن به نقطه کنونی رهبران جمهوری اسلامی ناگزیر از پرداخت هزینه های مختلف و از جمله آماده سازی روانی هوادارانی بوده اند که تا مدتی پیش از آنان خواسته می شد خود را آماده رویارویی با "شیطان بزرگ" کنند.

از راه رسیدن ۱۳ آبان، حدود یک ماه پس از یک گفت و گوی تلفنی تاریخی، تنها نمونه ای از دشواری های داخلی و آزمون هایی است که رهبران جمهوری اسلامی ناگزیر از مواجهه با آنها هستند.

در سوی مقابل نیز، نیروهای مخالف نرمش در قبال ایران، اکنون در ضعیف ترین موقعیت خود در ماه ها و سال های اخیر قرار گرفته اند. تغییر موازنه در داخل ایران، در خارج از ایران به صورت تقویت نیروهای تندرویی پدیدار خواهد شد که اکنون صدایشان در نقد راه های دیپلماتیک و مذاکره مستقیم دو کشور چندان به گوش نمی رسد.

منابع خبر