۲۰۱۶، سال اوج ایران

2016، سال اوج ایران
دیپلماسی ایرانی
دیپلماسی ایرانی - ۸ دی ۱۳۹۵

دکتر محمد مهدی مظاهری استاد دانشگاه

دیپلماسی ایرانی: با پایان سال ۲۰۱۶ و نزدیک شدن به سال نوی میلادی می توان نگاهی انداخت به اتفاقات یک سال گذشته و تحولاتی که در این سال در جایگاه و موقعیت قدرت های مطرح منطقه ایجاد شده است. سال ۲۰۱۶ با تحولی اساسی برای ایرانیان آغاز شد. ۱۶ ژانویه روز اجرای برجام و برداشتن تحریم های ایران بود. تحریم هایی که پیچیده ترین تحریم های اقتصادی تاریخ نامیده شدند و مشکلات جدی بر سر راه فروش نفت و مبادلات بانکی کشورمان ایجاد کردند. از ژانویه ۲۰۱۶ بود که با اجرایی شدن برجام، فروش نفت، معاملات بانکی، خرید هواپیما، بیمه و کشتیرانی و خرید و فروش فلزات گرانبها برای ایران قانونی شد و به روال سابق برگشت و در عرصه مناسبات سیاسی و دیپلماتیک نیز فصل جدیدی در تبادلات ایران با جهان گشوده شد.

با این وجود در سال ۲۰۱۶ بخت چندان با سایر قدرت های منطقه خاورمیانه یار نبود.

"تحریم هایی که پیچیده ترین تحریم های اقتصادی تاریخ نامیده شدند و مشکلات جدی بر سر راه فروش نفت و مبادلات بانکی کشورمان ایجاد کردند"ترکیه که پس از مداخلاتش در بحران سوریه از یک سو با روسیه درافتاد و حجم مبادلات اقتصادی اش به شدت کاهش یافت و از سوی دیگر جبهه ای جدید علیه کردها در کشور خودش و سوریه گشود، متأثر از همه این سیاست های جدید منطقه ای، شهرهای مختلف آن بارها آماج حملات تروریستی قرار گرفت و رنگ امنیت و آسایش را به خود ندید. اما اینها فقط تحولات مهم در حوزه ترکیه نبود، در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۶ به یکباره هواپیماهای جت و تانک های ارتش وارد شهرهای ترکیه شدند و اخباری مبنی بر وقوع کودتا منتشر شد. اخباری که دال بر سقوط دولت

رجب طیب اردوغان

و متواری شدن او بود. البته در نهایت کودتا بدون وقوع درگیری های مسلحانه جدی به یک باره شکست خورد و دولت ترکیه، فتح الله گولن و بخشی از ارتش این کشور را به کودتا علیه دولت

متهم

کرد و در پاسخ به پاکسازی سیاسی گسترده ای در دستگاه های اداری و سیاسی کشورش اقدام کرد. البته وسعت و حجم این برخوردها به اندازه ای بود که صدای اتحادیه اروپا را هم درآورد و سبب تعلیق روند عضویت ترکیه در این اتحادیه را شد.

عربستان سعودی، دیگر قدرت مطرح منطقه ای در خاورمیانه نیز ۲۰۱۶ را سال چندان مساعدی برای خویش نیافت.

این کشور که از مارس ۲۰۱۵ رهبری یک ائتلاف ضعیف برای حمله به یمن و مداخله در امور این کشور مسلمان و فقیر را بر عهده گرفته است؛ از یک سو در سال ۲۰۱۶ بیش از هر زمان دیگری در یمن زمینگیر شد و با توافق نیروهای داخلی و مجلس یمن و تشکیل شورای عالی سیاسی، از دستیابی به اهدافش باز ماند و از سوی دیگر به دلیل حملات غیر هدفمند و کشتار غیر نظامیان از سوی مجامع بین المللی، بارها مورد بازخواست قرار گرفت و تلاش های وی برای دادن حق السکوت به دبیر کل سازمان ملل، به یکی از افتضاحات سیاسی این کشور تبدیل شد. بمباران یک مجلس ختم در صنعا و کشتار بیش از صد غیر نظامی در این حادثه نیز از دیگر جنایات جنگی عربستان سعودی بود که چهره این رژیم را بیش از پیش در انظار عمومی خدشه دار کرد. از سوی دیگر عربستان و کشورهای هم پیمانانش که به شدت از اجرایی شدن برجام و رفع محدودیت های ایران نگران بودند، کوشیدند با گسترش روابط غیر علنی با اسرائیل و نیز تقویت گروه های افراطی در عراق و سوریه، به جبهه مقاومت متشکل از ایران، سوریه و حزب الله لطمه بزنند. با این وجود سیر حوادث عراق و سوریه نیز مطابق میل آنها پیش نرفت و عملیات آزادسازی موصل و حلب و توافقات سیاسی صورت گرفته در لبنان، هم سو با اهداف ایران در منطقه در راستای تضعیف گروه های تروریستی و تقویت دولت های حاکم در این کشورها رقم خورد.

مصر قدرت متوسط دیگر منطقه نیز که از سال ۲۰۱۱ دچار انقلاب های متعدد شد و در نهایت نیز نظامیان در این کشور قدرت را به دست گرفتند، چهار سال پس از انقلاب در سال ۲۰۱۶ نیز نتوانست جایگاه و موقعیت خود را تثبیت کند و بهبود ببخشد. این کشور که در حوزه داخلی در حال قلع و قمع اخوان المسلمین و محکوم و مجازات کردن رهبران آنها بود، در سال ۲۰۱۶ با حملات تروریستی متعددی نیز از سوی داعش و گروه های افراط گرا مواجه شد.

"اما اینها فقط تحولات مهم در حوزه ترکیه نبود، در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۶ به یکباره هواپیماهای جت و تانک های ارتش وارد شهرهای ترکیه شدند و اخباری مبنی بر وقوع کودتا منتشر شد"عبدالفتاح سیسی کوشید در واپسین روزهای سال ۲۰۱۶ با ارائه قطعنامه توقف شهرک سازی در رژیم صهیونیستی گامی در راستای منافع فلسطینیان بردارد و بار دیگر خود را در زمره رهبران اثرگذار جهان اسلام معرفی کند. با این وجود رایزنی های بنیامین نتانیاهو و ترامپ سبب عقب نشینی وی و ترجیح منافع ملی کشورش بر منافع جهان اسلام شد، اما ماجرا به همین جا ختم نشد و نیوزلند و سنگال، در کنار مالزی و ونزوئلا رأی گیری درباره قطعنامه ضد شهرک سازی را بار دیگر به جریان انداختند. در نتیجه شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه توقف فوری فعالیت های شهرک سازی رژیم اسرائیل در اراضی اشغالی فلسطین را تصویب کرد. تصویب این قطعنامه نه تنها مصر را در انزوا قرار داد و ثابت کرد این کشور همچنان توان، مشروعیت و قدرت لازم برای قرار گرفتن در رده رهبران جهان اسلام را ندارد؛ بلکه به دیگر قدرت نامشروع اما مدعی در خاورمیانه یعنی اسرائیل نیز ضربه ای کاری وارد کرد. بدین ترتیب در پایان سال ۲۰۱۶ رژیم صهیونیستی نیز در وضعیت ضعیف و شکننده ای قرار گرفته که یا باید به خواسته جامعه بین المللی مبنی بر توقف شهرک سازی ها  تن دهد یا در صورت نادیده گرفتن آن به عنوان کشوری خاطی و ناقض حقوق بین الملل شناخته خواهد شد.

بدین ترتیب مروری بر وضعیت ژئوپلیتیک، ژئو استراتژیک و ژئو اکونومیک خاورمیانه نشان می دهد، بیش از سایر قدرت های مطرح در منطقه، سال ۲۰۱۶ به کام و نام ایران بوده است. هر چند این سال برای ایرانیان نیز سالی سخت، همراه با مشکلات اقتصادی و بعضا بدعهدی های آمریکا و بانک های بزرگ جهان در اجرایی کردن برجام و لغو تحریم ها بود؛ اما در مقام مقایسه، ۲۰۱۶ مقدمه ای برای جهش بزرگ ایران به سوی قدرت اول منطقه در حوزه های سیاسی، اقتصادی و امنیتی بوده است.

سالی که در آن نه تنها گره کور روابط با جامعه جهانی باز شد، فروش نفت طبق توافق در اوپک به میزان پیش از تحریم ها بازگشت و نرخ تورم به پایین ترین حد در سال های اخیر رسید؛ بلکه تحولات منطقه ای نیز از عراق و سوریه گرفته تا سرزمین های اشغالی، به صورت دومینووار در جهت منافع و قدرت یابی کشورمان رقم خوردند.

منابع خبر