فقه و چالش‌های بحران

خبرگزاری مهر، گروه دین و اندیشه- مهرداد اطمینان: بحران یکی از تهدیدهای جدی است که حیات اقتصادی، اجتماعی، دینی و اخلاقی یک جامعه را مورد چالش قرار می‌دهد. بحران به اعتبار منشأ، بحران‌های طبیعی از قبیل زلزله، سیل، طوفان و بحران‌های انسان ساخت مانند جنگ بیولوژیک و آلودگی زیست بوم که نتیجه اقدامات انسانی است را شامل می‌شود.

کشور ایران در نسبت با بلایای طبیعی و بحران یکی از ده کشور حادثه خیز جهان است. بنابر آمارها ایران با وجود اینکه یک درصد جمعیت جهان را دارد، اما حدود ۶ درصد تلفات بلایای طبیعی را به خود اختصاص داده است. از ۴۱ نوع بلای طبیعی شناخته شده ۳۴ نوع آن در ایران رخ می‌دهد. بحران‌های انسان ساخت نیز نظیر آلودگی هوا سالانه بر مرگ ۳۳ هزار نفر تأثیر می‌گذارند.

"خبرگزاری مهر، گروه دین و اندیشه- مهرداد اطمینان: بحران یکی از تهدیدهای جدی است که حیات اقتصادی، اجتماعی، دینی و اخلاقی یک جامعه را مورد چالش قرار می‌دهد"از دیگر بحران‌ها مانند شیوع بیماری نظیر کرونا که این روزها در جهان شیوع پیدا کرده و قرائن حاکی از حمله بیولوژکی آن دارد باعث خسارت و مرگ و میر قابل توجهی در ایران و جهان شده است.

بحران‌ها مسائل و مشکلات فراوان و مختلفی برای جامعه و افراد بحران زده ایجاد می‌کنند و آسیب‌های فراوانی در پی می‌آورند. تنها در صورتی می‌توان خسارت و آسیب‌های ناشی از بحران را به حداقل رساند که از قبل در برابر آنها آمادگی لازم را داشت و اقدام سریع و مناسبی را انجام داد. بحران وضعیت استرس زا و هیجانی ای ایجاد می‌کند که خیلی از افراد درگیر در بحران اعم از مردم بحران زده و مدیران تصمیم گیر تحت تأثیر این فضا ممکن است اقدامات نادرستی انجام دهند. در این نوشتار از میان مسائل مختلف مدیریتی، حقوقی، اجتماعی، اخلاقی و فقهی که در رابطه با بحران، حین و بعد بحران می‌تواند مطرح شود تنها به مسائل فقهی در مواجه با بحران پرداخته می‌شود.

در ایران از آنجا که عموم مردم جامعه مسلمان و شیعه بوده جنبه رفتار و تصمیمات شرعی مسائل، حائز اهمیت است و از سویی کشور ما در معرض بحران‌های زیادی به ویژه بحران‌های طبیعی قرار دارد از این رو ضرورت دارد موضوعات، مسائل و تصمیماتی که در بحران و بلایا ممکن است رخ می‌دهد از جنبه فقهی و شرعی مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد و پاسخی روشن و مستدل فراروی نیروهای امداد رسان، تصمیم گیران و مردم بحران زده قرار گیرد تا همگان بتوانند مطابق دستورات دینی و شرعی عمل کنند.

دانش فقه در علوم اسلامی جایگاه رفیع و بلندی داشته و دارد و توانسته پاسخ گوی مسائل مختلفی در حوزه فردی و اجتماعی در طول تاریخ اسلامی باشد. در عصر جدید نیز دانش پویای فقه شیعی تا حد خوبی توانسته مسائل جدید و نوظهور را مورد برسی قرار داده و پاسخ مناسبی ارائه دهد.

در بحران و بلایا مسائل مختلف و تاحدی نوظهوری رخ می‌دهد که از منظرگاه فقهی باید مورد بررسی قرار گیرند و با تکیه بر دانش ژرف و پویای فقه شیعی پاسخ مناسبی به آنها داده شود.

از باب نمونه به این موضوعات و مسائل چالشی در بحران می‌توان اشاره کرد که با توجه به اینکه جنبه فقهی نیز دارند باید مورد واکاوی قرارگیرند: تخلیه اجباری جمعیت، قرنطینه فرد یا منطقه، تخصیص منابع، میزان تبعیت از دستورات و توصیه‌های متخصصین امر، قبول دریافت کمک از کشورهای دشمن، تجهیز و تدفین اموات در شرایط خاص، تجمعات مذهبی یا غیر مذهبی خطرآفرین، تصمیمات کلانی که ممکن است اقلیت مردم متضرر شوند ولی فایده حداکثری داشته باشند. سیاست‌هایی که برای محیط زیست و حیوانات ممکن است خطرناک باشد و هزاران مسئله دیگر که در حین بحران و بلایا به وجود می‌آید. هرچند فقهای بزرگوار به صورت موردی برخی از این مسائل را مورد بررسی قرار داده‌اند اما مطالعه و بررسی منسجم و نظام مند این موارد در بستر بحران و بلایا امر مهمی است که کمتر مورد توجه واقع شده است.

مسأله مهم در انواع بحران‌ها آمادگی کافی، تسریع در پاسخ گویی مناسب، درک صحیح وضعیت، پرهیز از تصمیم عجولانه و اقدامات به جا و لازم در همه جنبه‌های بحران است. موضوعات فقهی نیز از این مهم خارج نبوده و مانند سایر اقدامات باید روشنگری لازم در قبالشان صورت گیرد. چراکه بحران به دلیل شرایط خاصی که به دنبال دارد باید اقدامات درست در کوتاه‌ترین زمان انجام شود.

"بنابر آمارها ایران با وجود اینکه یک درصد جمعیت جهان را دارد، اما حدود ۶ درصد تلفات بلایای طبیعی را به خود اختصاص داده است"آمادگی و سرعت در پاسخ گویی در حین بحران جامعه و افراد را از بلاتکلیفی رها کرده، مانع بروز برخی اختلافات میان مسئولان، مردم و روحانیون شده و تا حد زیادی نیز می‌تواند سبب کاهش آسیب‌های فیزیکی، اقتصادی، اجتماعی و روانی شود. نیروهای امدادی و مدیران عرصه مدیریت بحران گاهی مواقع به دلیل مبهم بودن پاسخ شرعی مساله در بحران دچار نوعی سردرگمی و ابهام می‌شوند و چه بسا امکان دارد این ابهام به جامعه نیز سرایت کند و آسیب‌های اقتصادی و روانی برای جامعه در پی داشته باشد.

در سیستم‌های مدیریت بحران برخی کشورها وقتی که بحرانی رخ می‌دهد همه حوادث و وقایع بحران را با جزئیات دقیق ثبت می‌کنند تا در فرصت مناسب با مطالعه بر روی این داده‌ها توانایی پیشگیری و مقابله خود را با بحران‌ها بعدی و مشابه آن افزایش دهند. انتظار می‌رود از سوی نهادی‌ها دینی به ویژه حوزه علمیه که علمدار دانش فقه و پاسخگوی مسائل فقهی و شرعی است در حین بحران‌ها و بلایا موضوع شناسی مفصلی از وقایعی که می‌توانند جنبه فقهی و شرعی داشته باشند را انجام داده و مورد مطالعه و بررسی قرار دهند. در صورت بروز حوادث و بحران‌های مشابه با تکیه بر پژوهش‌های صورت گرفته پیشین بتوانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن پاسخی روشن و متقن برای مسائل مستحدثه و ایجاد شده فراروی مردم بحران زده، نیروهای امدادی و مدیران تصمیم گیر قرار دهند. همگان با عمل به دستورات فقهی درکنار سایر توصیه‌ها و رفتار صحیح می‌توانند دامنه آسیب‌های بحران را به حداقل برسانند.