کتاب و کتابفروشی در زندگی و اقتصاد فرهنگ

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و اندیشه*: «ناشر و نویسنده» از آن واژه‏‌های پرجاذبه و فریبنده، چون «روزنامه نگار»، «پژوهشگر» و «فعال فرهنگی، هنری و رسانه‌ای» است که برای همگان، در برخورد نخست، جذاب، ساده و بدیهی می‏نماید، ولی چون کاوش در معنا و مفهوم و منافع مادی آن آغاز شود، با دنیایی از رمز و ابهام، روبه‌رو می‏شویم. اینجاست که حتی بسیاری از افراد صاحب نظر و متخصص و کارشناسان اقتصاد فرهنگ و هنر، در برابر «معمای بی درآمدی» به حیرت دچار می‏شوند.

برخی از عناوین و مشاغل از آنرو بدیهی به نظر می‏رسد که با تار و پود زندگی انسان‌ها در آمیخته است و از آن‬ رو، سخت و پوشیده جلو می‏‌کند که سرشت و کرداری بغرنج، چند چهره و چند کاره دارد. از این‬ رو تا زندگی و انسان وجود دارد، از پژوهش درباره این موضوعات گریزی نیست.

قلمرو نشر و انتشارات و تولید محصولات فرهنگی، در رابطه ویژه و گسترده‌‏ای است که میان انسان و جهان پیرامون وی به وجود می‌‏آید. بنابراین تجلی کاربردی محصولات فرهنگی به دلیل همسویی بخش عمده‌ای از نیاز انسان‌ها در رده‌های مختلف سنی و با سلایق و علایق متفاوت مورد نیاز است و از تنوع شگفت‬ ‏آوری برخوردار است. محصولات فرهنگی تا مرزهای بسیار دور، تا آنجا که هستی و فکر انسان می‌‏رسد، دیده می‌‏شود.

کتاب و انواع بازی‌ها و محصولات تولید شده در حوزه فرهنگی به واسطه گسترش علوم ارتباطات و پیشرفت تکنولوژی در گردش آسمان‌ها و در پرواز با هواپیما، در سوار شدن بر امواج دریا، در بازی‌های محلی تا جهانی از فوتبال تا سایر رشته‌ها، در عرصه کار، حضوری پر رنگ دارد و به جهت استفاده مخاطبان و تاثیر ناخودآگاه این محصولات در منش انسان و در قصه و ترانه‌های فولکور و ملی بروز و ظهور می‌یابد و نشان از تاثیر شگفتی است که در تمام پدیده‌‏های طبیعی، اجتماعی و معنوی خود را نشان می‌‏دهد.

یکی از شلوغ‌ترین و اصلی‌ترین خیابان‌های پایتخت با تعداد وسیع و قابل توجهی واحد تجاری مقابل دانشگاه تهران با نشان انتشارات و فروش کتاب آذین بسته شده و با ویترین‌های جذاب مدرن و سنتی به فروش و ارایه محصولات متنوع و متکثر فرهنگی می‌پردازند، در حالی که از کتب دیجیتال و صوتی استقبال کم نظیری می‌شود اما همچنان مجموعه‌های فروش کتاب زنجیره‌ای و نمایشگاهی و ناشران خصوصی و دولتی در کنار نیمه دولتی‌ها به فعالیت خود ادامه می‌دهند و از سوی دیگر با اعتراض به هزینه‌های سنگین تولید کتاب و قیمت سنگین کاغذ در ابعاد و حجم‌های مختلف کتاب‌هایی با قطر و حجم تعداد صفحات بیشتر به ویترین فروشگاه‌ها راه پیدا می‌کنند.

"بنابراین تجلی کاربردی محصولات فرهنگی به دلیل همسویی بخش عمده‌ای از نیاز انسان‌ها در رده‌های مختلف سنی و با سلایق و علایق متفاوت مورد نیاز است و از تنوع شگفت‬ ‏آوری برخوردار است"شاید برای بسیاری از علاقه‌مندان به کتاب این سوال مطرح شود که با توجه به تمام نابرابری‌های موجود در قیمت تولید و عرضه چرا کتاب‌های منتشر شده در سال‌های اخیر از تعداد صفحات بیشتر و جذابیت‌های بیشتری در جلدسازی و صفحه آرایی و تنوع رنگ در چاپ برخوردارند و همچنان این حجم عظیم از فروشگاه‌ها به فعالیت خود ادامه می‌دهند؟

با این همه، تمام قلمرو نشر و محصول فرهنگی را می‏‌توان به دو عرصه عمده و متمایز تقسیم کرد، که بررسی و درک مسئله را آسان‌‏تر می‌‏سازد:

الف: زیبایی و لذت خواندن و مطالعه نسخه فیزیکی کتاب که در مخاطبان و جامعه، یعنی در زندگی، تجلی می‌‏کند.

ب: زیبایی هنری که در آفرینش هنری و آثار هنری به صورت ملموس و عینی در ذهن مخاطب هر محصول خلاق فرهنگی، هنری و رسانه‌ای پدیدار می‏‌شود.

زیبایی نه صرفاً در روح انسان، بلکه نتیجه پیوند برون و درون، یعنی جهان و انسان است. همچنین، احساس زیبایی و زشتی با نوعی ارزشیابی همراه است و معلوم می‏‌دارد که چه پدیده‏‌هایی موافق زندگی و چه پدیده‏‌هایی ضد زندگی است. خواندن کتاب و علاقه به مطالعه و دانستن و آموختن با کتاب یا هر محصول فرهنگی از پدیده‌های موافق زندگی است که در راستای تمدن سازی نوین نیز نقش مهمی دارد و لذا مرتفع کردن مشکلات ناشران و تولیدکنندگان محصولات فرهنگی در رشد اجتماعی و رفتاری شهروندان نیز موثر و مفید است.

* مهدی توکلیان، عکاس و روزنامه‌نگار