زنگ «فجر ۳۹» برای کدام فیلم‌ها به صدا درآمد؟/ چالش‌های یک جشنواره

خبرگزاری مهر - گروه هنر- محمد صابری؛ «همه ما شرایط امروز را می‌دانیم و تا سال‌ها خاطرات سال کرونایی را برای کودکان خود و نسل‌های بعد تعریف خواهیم کرد، مهم این است که در این شرایط ما تصمیم به برگزاری جشنواره گرفته‌ایم.»؛ سید محمدمهدی طباطبایی‌نژاد دبیر سی‌ونهمین جشنواره فیلم فجر، روز گذشته با این اظهارنظر، دست روی یکی از مهمترین ویژگی‌های این دوره از جشنواره گذاشت؛ سی و نهمین جشنواره فیلم فجر، بی‌تردید تا سال‌ها به‌عنوان یکی از دوره‌های تاریخی این رویداد محسوب خواهد شد و از منظر اشتباهات، ریسک‌ها، تصمیم‌گیری‌ها، ابداعات و دستاوردها مورد قضاوت و تحلیل آیندگان قرار خواهد گرفت.

تا اینجا اما مهمترین نکته همان است که طباطبایی‌نژاد به آن اشاره کرد؛ «تصمیم به برگزاری». مسئولان سازمان سینمایی و مدیران مهمترین رویداد سینمایی کشور، در مقطعی بحرانی دست به این تصمیم زدند. در شرایطی که فراگیری ویروس کرونا، تبدیل به تهدید جدی برای بسیاری از صنوف و حتی فعالیت‌های روزمره مردم شده است، تصمیم‌گیری برای برگزاری رویدادی با مختصات جشنواره فیلم فجر، آن هم در موعد زمانی مقرر هرساله، یک ریسک محسوب می‌شد؛ ریسکی که تن دادن به آن نه نقطه پایان که سرآغاز چالش‌هایی جدی برای دبیر و دیگر عوامل اجرایی این رویداد خواهد بود.

بنابر آنچه روز گذشته و در نشست رسانه‌ای دبیر سی‌ونهمین جشنواره فیلم فجر تبیین و تشریح شد، تا به اینجا تصمیم به برگزاری جشنواره در بازه زمانی ۱۲ تا ۲۲ بهمن‌ماه ۹۹ قطعی است و آنچه به‌عنوان اصلی‌ترین تغییر در سازوکار اجرایی جشنواره مدنظر قرار گرفته است، لغو اکران عمومی فیلم‌ها و تمرکز بر تماشای کلیه فیلم‌های متقاضی از سوی هیأت داوران و معرفی برگزیدگان در آیین اختتامیه در تاریخ ۲۲ بهمن‌ماه است.

در این مدل برگزاری «فیلم‌ها» عملاً رونمایی نمی‌شوند و تنها از سوی جمع محدود هیأت داوران قضاوت شده و کاندیداهای بخش‌های مختلف معرفی می‌شوند؛ در گام دوم برگزاری جشنواره که مشروط به بهبود شرایط کرونایی کشور و تصمیمات ابلاغی از سوی ستاد ملی کرونا شده است، فیلم‌های راه‌یافته به فهرست کاندیداها، این شانس را دارند که به‌صورت محدود و در همان بازه ۱۰ روزه ۱۲ تا ۲۲ بهمن‌ماه برای گروهی از سینماگران و اصحاب رسانه اکران شوند.

مخاطبان عادی و علاقمندان مردمی تماشای فیلم‌های جشنواره اما باید منتظر بهبود بیشتر شرایط کرونایی و چراغ سبز ستاد ملی کرونا برای بازگشایی سینماها بمانند که در آن صورت سینماهای منتخب با رعایت پروتکل‌های بهداشتی می‌توانند میزبان مخاطبان مردمی جشنواره باشند.

آنچه تا به اینجا مرور شد، توصیف مختصات برگزاری جشنواره سی‌ونهم، مطابق تصمیم‌گیری مسئولان اجرایی این رویداد است؛ اجرای اینگونه جشنواره فجر اما چه چالش‌هایی را به همراه خواهد داشت؟

چالش‌های برگزاری؛

جشنواره در سایه تهدید کرونا

از ابتدای فراگیری ویروس کرونا در جهان، بسیاری از رویدادهای سینمایی، در مواردی حتی برای نخستین‌بار، ناگزیر از دست بردن در قواعد برگزاری و حتی تن دادن به تغییر در تقویم خود شدند. تغییراتی که حتی مراسم سالانه اسکار و رویدادهای مهمی چون جشنواره‌های کن، ونیز و برلین هم ناگزیر از تن دادن به آن شدند و هر یک تلاش کردند برمبنای ملاحظات و امکانات خود، تهدید «کرونا» را به حداقل برسانند.

فصل مشترک رویدادها و جشنواره‌های سینمایی برگزارشده از ابتدای امسال هم تمرکز بر ظرفیت مجازی و ارتباط آنلاین با مخاطبان بوده است. ظرفیتی که طبیعتاً برای یک جشن محدودیتی به همراه ندارد اما در زمینه مهمترین دستورکار یک «جشنواره» یعنی «نمایش آثار» با چالشی جدی مواجه است؛ سرقت آثار و نبود امنیت برای حفظ حقوق صاحبان آثار طبق فهرست رسمی جشنواره‌ها و رویدادهای سینمایی کشور در سال ۹۹ و غیر از بخش ملی و بین‌المللی جشنواره فیلم فجر مجموعاً ۲۴ جشنواره مجوز برگزاری خود را از سازمان سینمایی دریافت کرده‌اند.

"مسئولان سازمان سینمایی و مدیران مهمترین رویداد سینمایی کشور، در مقطعی بحرانی دست به این تصمیم زدند"از این میان «جشن حافظ» در بخش خصوصی و جشنواره‌های «فیلم‌های کودکان و نوجوانان»، «فیلم کوتاه تهران» و «فیلم مقاومت» در بخش دولتی برگزار شده‌اند و جشنواره «سینماحقیقت» هم از هفته آینده کلید خواهد خورد.

فصل مشترک رویدادها و جشنواره‌های سینمایی برگزارشده از ابتدای امسال هم تمرکز بر ظرفیت مجازی و ارتباط آنلاین با مخاطبان بوده است. ظرفیتی که طبیعتاً برای یک جشن محدودیتی به همراه ندارد اما در زمینه مهمترین دستورکار یک «جشنواره» یعنی «نمایش آثار» با چالشی جدی مواجه است؛ سرقت آثار و نبود امنیت برای حفظ حقوق صاحبان آثار.

با چنین تجربه‌ای طبیعتاً جشنواره فیلم فجر به‌عنوان مهمترین ویترین رونمایی از تولیدات سالانه سینمای ایران هم ناگزیر، چشم بر مهمترین برگ‌برنده خود بست؛ البته همچنان امید برای تغییر شرایط و میزبانی از مخاطبان وجود دارد.

۱) اکران جشنواره‌ای

براساس آنچه در فراخوان جشنواره سی و نهم درج شده است؛ «نمایش فیلم‌ها در جشنواره، مطابق با ضوابط و مقررات سازمان سینمایی و مشروط به موافقت ستاد ملی مقابله با کرونا خواهد بود.» و همین پیش‌شرط به معنای آن است که جشنواره فجر فعلاً و تا اتخاذ تصمیمات احتمالی بعدی از سوی ستاد کرونا، قرار است «بدون اکران» برگزار شود.

هیجان اصلی برگزاری جشنواره فجر در هر سال، رونمایی از تازه‌ترین آثار سینماگران است. رونمایی از ایده «داوری صرف آثار بدون اکران» از همان دقایق ابتدایی انتقادهایی را متوجه مسئولان جشنواره سی‌ونهم کرد؛ به‌خصوص از سوی گروهی که معتقد هستند با حذف «مخاطب» عملاً «جشنواره» ماهیت اصلی خود را از دست می‌دهد و اعطای صرف جوایز به‌واسطه داوری کارشناسان و صاحب‌نظران سینمایی، «فجر سی‌ونهم» را شبیه به جوایز «آکادمی» می‌کند.

مهمترین سیمرغ جشنواره فیلم فجر در ادوار مختلف یعنی «بهترین فیلم از نگاه تماشاگران» هم حالا در حالت تعلیق به سر می‌برد و اگر با نظر ستاد کرونا، امکان اکران عمومی حداقلی در بازه زمانی ۱۲ تا ۲۲ بهمن فراهم نشود، عملاً جشنواره سی‌ونهم مهمترین جایزه خود را باید از فهرست جوایزش حذف کند؛ جایزه‌ای که دارنده آن شانس ورود بی‌دغدغه به چرخه اکران نوروزی را هم به‌دست می‌آورد و این یعنی سوخت شدن یک فرصت برای فیلمی که بالقوه قابلیت شکار این سیمرغ را داشت.

واقعیت اما این است که هرچند موضع منتقدان، خالی از صحت و استدلال هم نیست، اما باید پذیرفت جشنواره سی‌ونهم قرار است یک تجربه کاملاً «ویژه» برای سینمای ایران قلمداد شود به این معنا که تغییرات این دوره گذرا و متوقف به همین شرایط کرونایی است و نمی‌توان با آن به‌عنوان تصمیمی تأثیرگذار بر مسیر حرکت «فجر» در سال‌های آینده و پس از عبور از تهدید کرونا، مواجه شد.

خاطرات «فجر» همواره با تصویر صف‌های متراکم مخاطبان عجین بوده است