کرونا و تنگنای مالی؛ آیا ایران به وام صندوق بین‌المللی پول نیاز دارد؟

هم‌زمان افت شدید قیمت نفت نیز مهم‌ترین درآمد ارزی ایران را که پیش‌تر به دلیل تحریم‌ها به شدت محدود شده بود، محدودتر کرده و به تنگنای مالی دولت افزوده است. بر اساس آمارهایی که شرکت اطلاعات انرژی و ردیابی نفتکش‌ها، کپلر در اختیار بی‌بی‌سی‌ فارسی قرار داده، صادرات ایران در ماه مارس گذشته تنها ۱۸۷ هزار بشکه نفت بوده است، یعنی ۹۰ درصد کم‌تر از مدت مشابه پارسال که این موضوع نتیجه مستقیم تحریم‌هاست. هم‌زمان، به دلیل کاهش چشم‌گیر قیمت نفت به دلیل بحران کرونا، درآمد ایران از فروش هر بشکه نفت در ماه مارس یک سوم ماه مشابه سال پیش از آن است.

متوسط صادرات روزانه در هر ماه

منبع: کپلر

بعد از نفت، مالیات، مهم‌ترین درآمد دولت است که آن‌ نیز تحت تاثیر بحران کرونا قرار گرفته است. دولت می‌خواهد امسال ۱۹۵ هزار میلیارد تومان از محل دریافت مالیات درآمد کسب کند.

"نمونه‌ی پر سر و صدای آن، سهام هلدینگ شرکت سرمایه‌گذاری تامین اجتماعی (شستا)، یکی از بزرگ‌ترین هلدینگ‌های اقتصادی ایران است"اما شیوع ویروس کرونا از اوایل اسفندماه،‌ باعث تعطیلی یا کاهش فعالیت بسیاری از واحد‌های اقتصادی شده که می‌تواند توان بنگاه‌های تولیدی و تجاری در پرداخت مالیات را کاهش دهد؛ تاجایی که بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی ممکن است بدون بخشودگی مالیاتی امکان ادامه فعالیت نداشته باشند.

ایران تنها کشوری نیست که تحت تاثیر شیوع کرونا دچار کسری و کمبود مالی شده است. به همین دلیل بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول برای کمک به کشورهای درگیر این بحران، اعلام آمادگی کرده‌اند. ایران نیز برای دریافت وام از هر دو نهاد تقاضا کرده، اما هنوز هیچ‌یک از آن‌ها تایید نشده‌اند. حالا درخواست ایران برای دریافت وام از این نهادها به ویژه صندوق بین‌المللی پول، در یک ماه گذشته به یک موضوع سیاسی تبدیل شده است.

ایران می‌گوید، علاوه بر صندوق بین‌المللی پول، از بانک جهانی هم تقاضای ۵۰ میلیون دلار وام کرده است. تا لحظه تنظیم این گزارش نام ایران در فهرستی که این نهاد از کشورهای دریافت‌کننده کمک‌ منتشر کرده است، به‌چشم نمی‌خورد.

پیش‌تر مورگان اورتگاس، سخن‌گوی وزارت خارجه آمریکا، به بی‌بی‌سی گفته بود که کاخ سفید با پرداخت وام صندوق بین‌المللی پول به ایران مخالف است.

مخالفت آمریکا با پرداخت وام پنج میلیارد دلاری صندوق بین‌المللی پول به ایران، هم‌زمان با بحران شیوع کرونا در این کشور، بازتاب رسانه‌ای گسترده‌ای داشته است. این در حالی‌ست که موافقان کاخ سفید معتقدند که مساله اصلی تهران، مخالفت واشنگتن با وام صندوق بین‌المللی پول نیست، چون منابع قابل توجه دیگری وجود دارد که ایران می‌تواند از آنها استفاده کند. حامیان سیاست دولت ترامپ در قبال جمهوری اسلامی می‌گویند، دولت ایران می‌خواهد از این موضوع استفاده تبلیغاتی-سیاسی کند.

پاتریک کلاسون، مدیر بخش تحقیقات موسسه واشنگتن به بی‌بی‌سی گفت بازتاب گسترده مخالفت آمریکا با پرداخت وام صندوق بین‌المللی پول، می‌تواند بازی سیاسی جمهوری اسلامی باشد؛ چون اگر وام تایید شود، می تواند آن‌را تحت عنوان یک شکست برای کاخ سفید مطرح کنند.

حق نشر عکس

Getty Images

آمریکا با بیش‌ترین سهم مشارکت در حمایت مالی از صندوق، ۱۶/۵۱ درصد حق رای دارد، اما باز‌هم در عمل نمی‌تواند یک‌طرفه تصمیم صندوق برای وام ایران را وتو کند.

"هم‌زمان، تارنمای دفتر رهبر جمهوری اسلامی ایران، در اقدامی غیر متداول، بخش ویژه‌ی دریافت کمک‌های مالی «برای آسیب‌دیدگان از کرونا» راه‌اندازی کرده است"

ایالات متحده آمریکا همواره تاکید کرده است که غذا، دارو و تجهیزات پزشکی شامل تحریم های ایران نمی‌شود. افزون بر این، وزارت خزانه‌داری آمریکا زمستان گذشته اعلام کرد که مجوز تجارت کالاهای بشردوستانه با ایران را صادر و ساز و کاری برای نظارت بر آن طراحی کرده است.

تاکنون، سوئیس توانسته‌ با استفاده از مجوز خزانه‌داری آمریکا و از طریق کانال تجاری ایران و سوئیس، دارو به ایران بفروشد. وزارت خزانه‌داری آمریکا بر تمام مبادلات از طریق این کانال، نظارت دقیق دارد. پس از آن دولت کره جنوبی نیز درباره از سرگیری تجارت کالاهای بشردوستانه با ایران از کانال مورد تایید دولت آمریکا خبر داده است.

آلمان نیز اعلام کرده که در نخستین مبادله تجاری با ایران، از طریق ساز و کار مالی اینستکس، محموله‌ای از اقلام پزشکی از اروپا به ایران صادر شده است.

افزون بر این‌، کشورهای اروپایی و سازمان بهداشت جهانی، از آغاز بحران کرونا تاکنون، چندین محموله‌ کیت آزمایش کووید-۱۹، لباس‌ محافظ و دستگاه تنفس به ایران فرستاده‌اند.

"آقای حیدری خطاب به مشاوران اقتصادی رهبر جمهوری اسلامی ایران هشدار داد که «این را جدی بگیرند که شرایط امروز بحث نظام و حاکمیت است که باید فکری برای آن کرد»"آقای همتی گفت که بانک مرکزی در صورت رفع تمام تحریم‌ها می‌تواند به ذخایر ارزی خود دسترسی داشته باشد.

کاترین باوئر، استاد تحقیقات امنیتی دانشگاه جرج تاون اما معتقد است که بانک مرکزی ایران در حال حاضر می‌تواند به ۹۰ میلیارد دلار ذخایر ارزی خود در خارج از این کشور برای خرید دارو و تجهیزات پزشکی مقابله با کرونا دسترسی داشته باشد؛ حتی پول‌های بلوکه شده نفت ایران، از زمان لغو معافیت‌های نفتی آمریکا.

خانم باوئر به بی‌بی‌سی گفت، مجوزی که خزانه‌داری آمریکا صادر کرده قدم مهمی برای تسهیل دسترسی ایران به کالاهای بشردوستانه مانند دارو است. اما او اضافه کرد که نحوه اعلام و اطلاع‌رسانی درباره درباره این دسترسی از سوی خزانه‌داری آمریکا به‌گونه‌ای بوده است که شرکت‌ها برای تجارت کالای بشردوستانه با ایران هم‌چنان تردید دارند.

ابهام درباره مجوز تازه خزانه‌داری آمریکا باعث شده بود که پیش‌تر ۲۴ نفر از مقامات پیشین اروپا و آمریکا با انتشار فراخوانی خواستار شفافیت درباره آن شوند.

وزارت خزانه‌داری آمریکا، روز پنجشنبه ۲۸ فروردین، در واکنش به این انتقادها، جزییات بیشتری درباره کالاهای معاف برای تجارت اقلام بشردوستانه مورد نیاز ایران در دوران شیوع کرونا منتشر کرد.

انتشار این توضیحات از سوی وزارت خزانه‌داری آمریکا با استقبال فعالان اقتصادی مواجه شد.

حق نشر عکس

Getty Images

کاخ سفید پیش‌تر نیز در شرایط بحرانی راه را برای دسترسی ایران به منابع مالی باز کرده بود. نمونه‌ی آن در زمان وقوع زلزله بم در سال ۱۳۸۲ است که دولت جرج دبلیو بوش محدودیت را برای ارسال پول از طریق سازمان‌های مردم‌نهاد به ایران برداشت. در آن زمان، آمریکا کمک‌‌هایی برای زلزله زدگان بم ارسال کرد که به گمانه‌زنی‌هایی درباره احتمال بهبود روابط دو کشور منجر شد. اما آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در واکنش به این گمانه‌زنی‌ها گفت که «مسوولان مجبور بودند کمک آمریکا را دریافت کنند» و این موضوع بر روابط دو کشور تاثیری نخواهد داشت.

افزون بر معافیت‌های آمریکا برای تجارت اقلام بشردوستانه در دوران شیوع ویروس کرونا، ایران یک موجودی نیز در صندوق بین‌المللی پول دارد که براساس قوانین این نهاد، قابل دسترسی است.

"افت درآمد نفتی در اوج بحران کروناهم‌زمان افت شدید قیمت نفت نیز مهم‌ترین درآمد ارزی ایران را که پیش‌تر به دلیل تحریم‌ها به شدت محدود شده بود، محدودتر کرده و به تنگنای مالی دولت افزوده است"

پاتریک کلاسون می‌گوید ایران می‌توانسته در تمام بحران‌های اخیر از جمله شیوع ویروس کرونا بدون هیچ محدودیتی به این موجودی دسترسی داشته باشد.

ایران ۷۰۰ میلیون دلار به‌عنوان «ترانش ذخیره‌» (Reserve Tranche) و بیش از ۲ میلیارد دلار حق برداشت ویژه در حساب خود در صندوق بین‌المللی دارد که می‌تواند آن‌ها را برای کمک به بحران کرونا بدون محدودیت برداشت کند؛ البته ساز و کار انتقال این پول به ایران هنوز مبهم است. «ترانش ذخیره» بخشی از ذخایر خارجی اعضای صندوق بین‌المللی پول است که نزد این نهاد به سپرده گذاشته می‌شود و قابل برداشت است. ترانش ذخیره هر کشور معادل سهمیه‌ی کشور در صندوق بین‌المللی پول منهای میزان پول ملی نگهداری شده آن است.

در حالی که مجادله بر سر درخواست ایران برای دریافت وام از صندوق بین‌المللی پول داغ شده، دیوان محاسبات ایران گزارش تفریغ بودجه سال ۱۳۹۷ را منتشر کرده که براساس آن ۴.۸ میلیارد دلار از منابع دولت ناپدید شده است. مبلغ گم‌شده که تقریبا معادل وام مورد درخواست ایران است این بحث را در فضای مجازی به راه انداخته است که دولت ایران می‌خواهد از فرصتی که بحران کرونا به وجود آورده استفاده کند و منابع گم‌شده را جایگزین کند.

بی‌بی‌سی امکان راستی‌آزمایی این موضوع را ندارد اما روشن است که اعلام این موضوع از مجاری رسمی جمهوری اسلامی به ابهامات پیرامون درخواست وام خارجی از سوی ایران افزوده است.