کاپیتولاسیون و استعمار نوین

کاپیتولاسیون و استعمار نوین استعمار، امپریالیسم و سلطه ‌گری از گذشته دور تاکنون نشان داده‌اند هزاران چهره آشکار و نهان دارند که همچون تارهای عنکبوت بر تمام جوانب زندگی جوامع تحت سلطه تنیده شده‌اند.

این چهره‌ ها در بیشتر موارد، با ظاهر بشر دوستی، صلح ‌طلبی، آزادی‌ گرایی، ترویج عمران و آبادی و مانند آن به صورت دام ‌های خطرناک، فرا راه ملت‌ها گسترده شده‌اند و روشن است که با آگاهی از این ظاهر فریبی‌ ها، می ‌توان صید این دام‌ها نشد و با پیگیری سیاست ‌های مدبرانه و آینده‌نگرانه داخلی و خارجی، می‌توان مانع تحقق اهداف سلطه ‌جویانه استعمارگران شد. اندیشمندان معمولا سه نوع استعمار را مطرح کرده‌اند؛ استعمار کهن، استعمار نو و استعمار فرانو که مورد اخیر محل بحث ما نیست. استعمار کهن، شیوه‌ای استعماری بوده که قدرت ‌های بزرگ با اعمال زور بر کشورهای دیگر سلطه پیدا می‌کردند و خود در راس آن کشورها حکمرانی می‌کردند و به چپاول ثروت آنها می‌پرداختند، مثل دوران حکومت انگلیس بر هندوستان در اواخر قرن ۱۶ و قرن ۱۷ میلادی.پس از جنگ جهانی دوم و با تغییراتی که در سیاست خارجی قدرت ‌های استعمارگر شکل گرفت، استعمار نو از طریق حاکمان وابسته، مطامع، اهداف و خواسته ‌های استعمارگران را عملی می‌کرد و تا سال‌ های متمادی ادامه داشت. یکی از عوامل تغییر روش از استعمار کهنه به استعمار نو این بود که سرمایه ‌داری از مرحله رقابتی و لیبرالیستی سنتی خودش وارد مرحله انحصاری یا امپریالیستی شده بود و امپریالیسم ۱۹۱۵، که منجر به سرنگون کردن ناپلئون و تغییر مسیر قدرت در اروپا شده بود، مدعی بود بشر را به صلح و رفاه خواهد رسانید.دلیل دیگر این اتفاق، روی آوردن کشورهای آسیایی و آفریقایی به جنبش ‌های آزادی‌ خواهانه و بیداری شرق بود.

"اندیشمندان معمولا سه نوع استعمار را مطرح کرده‌اند؛ استعمار کهن، استعمار نو و استعمار فرانو که مورد اخیر محل بحث ما نیست"این خیزش‌ها و اعتراضات استعمار را به نقطه‌ای رسانید که دیگر نمی‌توانست از طریق حضور مستقیم، خشن و تحت سلطه قرار دادن کشورها، آنها را اداره کند. ضمن اینکه خود کشورهای استعمارگر هم ادامه سلطه به شیوه گذشته را به‌صرفه نمی‌دانستند و برایشان از نظر اقتصادی هزینه ‌بر بود.یکی از مصادیق استعمار نو قرار دادهایی بین ‌المللی است که با هدف کسب منافع بیشتر از طرف ابرقدرت‌ها به کشورهای ضعیف‌تر تحمیل می‌شود. لایحه کاپیتولاسیون که در سال ۴۳ در مجلسین ایران تصویب شد یکی از همین قراردادها بود که به‌شدت مورد انتقاد جامعه ایران قرار گرفت و جنبش ‌های متعددی در اعتراض به این ماجرا به راه افتاد.به مناسبت سالگرد تصویب این لایحه در زمان حکومت پهلوی به ارائه گزارش‌هایی در مورد کاپیتولاسیون و دلایل اهمیت آن در سیاست خارجی پرداختیم که در ادامه می‌خوانید. ** احیای کاپیتولاسیونپس از کودتای ۲۸ مرداد نفوذ آمریکا در ایران تشدید شد و به تبع آن تعداد مستشاران و اتباع آمریکایی نیز رو به فزونی گذاشت. در اواخر دهه ۳۰ و پس از امضای قرارداد دوجانبه دفاعی بین ایران و آمریکا، دولت آمریکا مساله وضعیت حقوقی نیروهای خود در ایران مطرح کرد و پس از روی کار آمدن جان‌ اف‌ کندی اعطای مصونیت به مستشاران آمریکایی را رسما خواستار شد.

دولت ایران که مدتی از پاسخ دادن به درخواست آمریکا خودداری کرده بود بالاخره در زمان نخست ‌وزیری اسدالله علم به این درخواست پاسخ داد و نخست‌وزیر در مهر سال ۱۳۴۲ لایحه پذیرش کاپیتولاسیون را تحت عنوان «ماده واحده الحاقی به قرارداد وین» به مجلس فرستاد. پس از تقدیم لایحه به مجلس علم جای خود را به حسنعلی منصور داد و همزمان با این تحولات جان اف‌ کندی در آمریکا ترور شد و جای خود را به جانسون داد. رئیس ‌جمهور جدید آمریکا برای گرفتن حق مصونیت مستشاران از مجلس شورای ملی ۲۰۰ میلیون دلار وام به ایران پرداخت کرد که دولت ایران متعهد شد در مدت ۱۰ سال آن را پس دهد.بالاخره با تلاش ‌های حسنعلی منصور و امر شاهنشاه آریامهر! لایحه مذکور پس از گرفتن رای موافق از مجلس سنا، در تاریخ ۲۱ مهر ۴۳ در مجلس شورای ملی تصویب شد. به موجب این لایحه، مستشاران آمریکایی، تکنسین ‌ها، اعضای خانواده و خدمه آنها اعم از نظامی و غیرنظامی از حاکمیت قضایی ایران خارج شدند و در ردیف دیپلمات‌ها و اعضای سیاسی سفارتخانه ‌ها قرار گرفتند. انتشار خبر تصویب کاپیتولاسیون در جامعه به ‌خصوص در مجامع مذهبی و انقلابی واکنش‌ های تندی را به دنبال داشت.

"این خیزش‌ها و اعتراضات استعمار را به نقطه‌ای رسانید که دیگر نمی‌توانست از طریق حضور مستقیم، خشن و تحت سلطه قرار دادن کشورها، آنها را اداره کند"امام خمینی (ره) هنگامی که از موضوع آگاه شد و از محتوای لایحه اطمینان یافت دست به دو اقدام زد. ایشان علاوه‌ بر صدور بیانیه و اعلام موضع نسبت به تصویب این قرارداد ننگین بلافاصله در ۴آبان در جمع کثیری از مردم سخنرانی مهمی ایراد کردند که تبدیل به یکی از نقاط عطف انقلاب اسلامی شد. ایشان با یک سخنرانی افشاگرانه علیه شاه مردم را از جزئیات مصوبه مجلس آگاه کردند و از اقشار جامعه خواستند که در مقابل این توطئه به پا خیزند و اجازه ندهند که کشور زیر یوغ آمریکا برود. انتقادات طرح‌ شده از سوی امام خمینی(ره) در مورد کاپیتولاسیون مبتنی‌بر چند محور اساسی است که از قضا جزء اصول اندیشه و مبانی سیاست خارجی از نگاه ایشان است و به همین مورد خاص مربوط نمی‌شود. به ‌طور کلی این مولفه‌ ها در نسبت با هر قرارداد بین‌المللی که درونمایه استعماری داشته باشد قابل بررسی است.

یکی از این مولفه ‌ها مساله «استقلال» است که به نظر می‌رسد باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد. در این یادداشت با نگاهی به سخنرانی مذکور به بررسی این مولفه‌ ها پرداخته‌ایم که در ادامه می‌خوانید.** کاپیتولاسیون و مساله «استقلال»در دوران پهلوی بسیاری از امور بین ‌المللی تحت استعمار ایالات متحده بود که به واسطه موقعیت جغرافیای از کانون جنگ‌ها دور مانده و با انباشت ثروت، قدرت سیاسی این کشور به میزان چشمگیری رشد کرده بود. آمریکا به ‌عنوان ابرسلطه‌گر عرصه بین‌المللی به هر طریق ممکن و در قالب‌های مختلف سعی بر تامین منافع خود داشت. گاهی به صورت جنگ و لشکر کشی نظامی، گاهی به صورت تحریم و گاهی هم در قالب قراردادهای بین ‌المللی. محمدرضا پهلوی به ‌منظور تثبیت پایه ‌های قدرت خود در منطقه و تامین منافع دربار زمینه ‌های تسلط آمریکا بر کشور را فراهم کرد، به‌طوری که اغلب سیاستگذاری‌های داخلی و بسیاری از مناسبات بین ‌المللی تحت نظارت و دخالت ایالات متحده تعیین می‌شد که یکی از مصادیق آن تصویب لایحه کاپیتولاسیون بود.

"** احیای کاپیتولاسیونپس از کودتای ۲۸ مرداد نفوذ آمریکا در ایران تشدید شد و به تبع آن تعداد مستشاران و اتباع آمریکایی نیز رو به فزونی گذاشت"لایحه‌ای که قلب امام(ره) را در فشار قرار داد و سبب شد ایشان روزشماری کند که «... چه وقت مرگ پیش بیاید.» اما چرا امام(ره) از یک مصوبه مجلس این چنین متاثر شد؟ چرا این روز را روز عزا اعلام کرد؟اولین نکته‌ای که امام(ره) در سخنرانی خود مطرح می‌کند مساله استقلال کشور است، «ایران دیگر عید ندارد... . ما را فروختند، استقلال ما را فروختند... .»امام خمینی(ره) در دوران مبارزه با رژیم پهلوی، یکی از عوامل و دلایل مهم مخالفت خود با آن رژیم را وابستگی شاه به ابرقدرت‌ها و اربابان خارجی خود عنوان کرد و خواستار پایان دادن به رابطه‌ ذلت‌بار رژیم پهلوی با ابرقدرت‌ ها و دولت ‌های زورگو و زیاده‌خواه شد.

حضرت امام صراحتا استقلال و آزادی را از آرمان‌ های اساسی و اولیه‌ قیام معرفی کرد و همواره نفی دخالت بیگانگان و حفظ استقلال کشور و تحقق شعار «نه شرقی، نه غربی» مورد توجه ایشان بود. بنیانگذار انقلاب اسلامی وابستگی به غیر خدا را عامل ذلت و سرشکستگی ملت می‌دانست و آن را مطلقا تقبیح و مکررا اعلام می‌کرد که وجه تمایز انقلاب اسلامی با سایر انقلاب‌ها همین عدم وابستگی به غیر است؛ «تمام انقلاباتی که واقع شده است، یک وابستگی به شرق و غرب داشته است... لکن انقلاب ایران، انقلاب غیروابسته است نظیر انقلاباتی که در طول تاریخ به دست انبیا انجام می‌گرفت که وابستگی در کار نبود، الا یک وابستگی و آن وابستگی به مبداء وحی و وابستگی به خدای تبارک‌وتعالی.»از این رو ایشان همه مصادیق وابستگی، از وابستگی فرهنگی تا وابستگی‌های سیاسی و اقتصادی، با همه صورت‌ها و ابعاد مختلف آن را محکوم می‌کرد. در اندیشه سیاسی امام(ره)، عدم قبول وابستگی و به دست آوردن استقلال، از درون انسان آغاز می‌شود و این سرآغاز شکل‌گیری هویت اسلامی و انسانی است که با شناخت ارزش وجودی خود، در برخورد با افکار و جریان‌ ها و روش ‌ها گمراه نمی‌شود و بر مبنای مخالفت با بندگی غیرخدا هویت خود را جست‌وجو می‌کند تا نقش موثر خود را در زندگی و مسئولیت ‌های آن به‌ خوبی بشناسد؛ در واقع تاکید امام بر عدم وابستگی ناشی از اندیشه الهی و فلسفه وجودی انسان است، چنانکه در فرمایشات ایشان داریم: «ما باید باور کنیم که از دیگران کمتر نیستیم. ما می‌خواهیم هویت گمشده خود را بازیابیم.»پس از طرح مساله استقلال و بررسی مبانی فکری امام در رابطه با این موضوع اکنون چند نکته قابل توجه است؛ اول اینکه تصویب کاپیتولاسیون و واکنش امام(ره) نسبت به آن صرفا یک واقعه تاریخی نیست، بلکه این مساله در هر برهه ای از زمان می‌تواند مصداق داشته باشد.

"پس از تقدیم لایحه به مجلس علم جای خود را به حسنعلی منصور داد و همزمان با این تحولات جان اف‌ کندی در آمریکا ترور شد و جای خود را به جانسون داد"به عبارت دیگر تا وقتی که قدرت‌های استعماری برای تامین منافع خود به دنبال سلطه ‌جویی و استثمار دنیا باشند انعقاد قراردادهای این چنینی غیرممکن نیست و چنانکه در گزارش ‌ها آمده است چنین عهدنامه‌ هایی نه قبل از سال ۴۳ بی‌سابقه بوده و نه بعد از آن متوقف شده است. حتی امروزه دولت‌های سلطه‌ جو برای تسریع هر چه بیشتر این روند و کسب منافع بیشتر نهادهای بین ‌المللی نظیر سازمان ملل را تاسیس کردند تا بتوانند تحت پوشش آن به اهداف مورد نظر خویش دست یابند. نکته دوم این است که کشوری می‌تواند به صورت واقعی رشد و توسعه داشته باشد که بر ظرفیت‌های بومی خود تکیه کند و امید نداشته باشد که منافع کشور از خارج مرزها تامین شود، زیرا در دوره خودبنیادی امروز و بر اساس اقتضائات سیاست جدید هر کشوری به دنبال منافع حداکثری خویش است و هیچ‌چیز را برای دیگری نمی‌خواهد. البته این به معنای عدم تعامل با دیگر کشورها نیست، بلکه موضوع تفاوت تعامل بین‌المللی با بردگی و نوکری بیگانگان است. در این راستا توجه به نقش اهداف حق‌طلبانه برای پیروزی بر سلاح و قدرت و ثروت است که منجر به کوتاه کردن دست اجانب بر سرمایه‌ های کشور می‌شود، چنانکه عامل پیروزی انقلاب اسلامی همین موضوع بود که تداوم آن ایران بعد از انقلاب را به صورت کشوری استقلال ‌یافته معرفی کرد.**عزت ملی، استثمار داخلی و نفوذ روحانیتغیر از مساله «استقلال» لزوم حفظ «عزت و عظمت ملی» نیز در سخنان امام قابل بررسی است.

ایشان در سخنرانی خود بلافاصله بعد از طرح موضوع «استقلال»، عزت و عظمت کشور و مردم را مورد اشاره قرار دادند: «عزت ما پایکوب شد، عظمت ایران از بین رفت، عظمت ارتش ایران پایکوب شد... .»اینکه هویت و عظمت یک ملت با تصویب یک قانون اینچنین لگد مال شود امام رحمه ‌الله‌علیه را به‌شدت تحت تاثیر قرار داد. از نظر امام دون شأن یک مسلمان ایرانی است «که اگر چنانچه یک آشپز آمریکایی شاه ایران را زیر بگیرد، مرجع ایران را زیر بگیرد... . هیچ‌کس حق تعرض ندارد.»به‌ طور کلی ایشان در جریان انقلاب اسلامی سعی کرد احساس حقارت را از ملت ایران بگیرد.

"انتشار خبر تصویب کاپیتولاسیون در جامعه به ‌خصوص در مجامع مذهبی و انقلابی واکنش‌ های تندی را به دنبال داشت"احساسی که طی ۱۵۰ سال بر اثر عوامل گوناگون در درون مردم ریشه دوانده بود. از جنگ‌ های دوران قاجار و شکست ‌های سختی که کشور در آن دوره متحمل شد گرفته تا دیکتاتوری رضاخان و سرکوب ملت که مجال نفس کشیدن به کسی داده نمی‌شد، مردم را دچار یک احساس خودکم‌بینی کرده بود. امام در پی زدودن این خودکم‌بینی تاریخی بود و از تقویت و تداوم این احساس به‌شدت متاثر بود. لذا همین جلسه سخنرانی نقطه عطفی بود برای زدودن خودکم بینی که درنهایت به تعبیر رهبر معظم انقلاب: «امام آمد این روح حقارت را گرفت و در طول ۱۵ سال نهضت امام تا پیروزی انقلاب و از روز پیروزی انقلاب به نحو دیگری تا ۱۰ سال عمر بابرکت آن بزرگوار، دائم روح خودباوری را در این ملت دمید: شما می‌توانید، ما می‌توانیم، شما قادرید، شما بزرگید، شما قدرتمندید.» بنابراین یکی از کارکردهای منفی قراردادهای کاپیتولاسیونی تحقیر مردم و تضعیف عزت ملی است که «نمی‌توانیم و نمی‌شود» را به جامعه القا می‌کند.از دیگر نکات مهمی که امام در متن سخنرانی خود مورد اشاره قرار می‌دهند «استثمار داخلی» است. به این معنی که دولت «ملت مسلم ایران را پست ‌تر از وحشی ‌ها در دنیا معرفی کرد، در ازای وام ۲۰۰ میلیونی که ۳۰۰ میلیون پس بدهد.» به زعم امام رحمه ‌الله‌ علیه نه‌تنها این وام ۲۰۰ میلیونی به جیب مسئولان می‌رود و هیچ‌نفعی برای مردم ندارد، بلکه فشار ناشی از بازپرداخت آن نیز متوجه مردم است، به تعبیری «به نام ملت و به کام دولت!» درخصوص این مورد ایشان از پشت‌ پرده هم صحبت می‌کند که «معلوم می‌شود پشت ‌پرده چیزهایی است و ما نمی‌دانیم...

. چه می‌خواهند با ما بکنند؟... این ملت فقیر ۱۰ سال ۱۰۰ میلیون دلار نفع پول به آمریکا بدهد؟...» از اینجا معلوم می‌شود که پشت‌پرده تصویب برخی قرارداد‌های بین‌المللی می‌تواند منفعت مادی اشخاص و ویژه‌ خواری باشد و مساله «منافع ملی» تنها مستمسکی است برای نیل به این اهداف.مساله بعدی که امام(ره) به آن اشاره می‌کند نقش روحانیت در اصلاح امور است. امام نگاه آن روز حکومت به روحانیت را تقبیح و تاکید می‌کند که اگر یک روحانی در مجلس بود «تو دهن این نماینده ‌ها می‌زد» چنانکه مدرس چنین کرد. امام در ادامه ابتذال مجلس شورای ملی را ناشی از فقدان روحانی در مجلس می‌داند و تاکید می‌کند که اگر «نفوذ روحانیون باشد نمی‌گذارد که مجلس به این صورت مبتذل در‌آید...

.» این نکته در نسبت با وضع کنونی حامل این پیام است که اگر در مجلسی یک روحانی حضور داشته باشد و در آن مجلس به مردم خیانت شود، آن روحانی مصداق همان آخوند فاسد است که امام درباره آن فرمودند: «ساواکی‌ ها نزد من از آخوند فاسد محترم‌ترند.»منبع: روزنامه فرهیختگان؛ ۱۳۹۷،۷،۲۴گروه اطلاع رسانی**9117**2002

انتهای پیام /*

برچسب ها

سیاسی

فرهیختگان

استعمار نوین

کاپیتولاسیون

ارسال دیدگاه ها برای ارسال دیدگاه از فرم پایین صفحه استفاده کنید

فرستنده

*

*

پست الکترونیک کد امنیتی ارسال یادداشت ارسال نظر

*

موضوع از شما گزارش از ما

سخن شما با مسئولین

دیدگاه شما با موفقیت ارسال شد.

ارتباط با سردبیر newsroom@irna.ir

تماس بی واسطه با مسئولین

گالری تصاویر پربیننده

نویسنده اردنی: پرونده خاشقچی، اشتهای ترامپ را بازکرد

همسایه های شرمنده

آیا خاشقچی به دوگانه کوشنر-بن سلمان پایان می دهد؟

استعفای هیلی؛ بیماری ترامپی در بی ثباتی کابینه

در گفت و گو با ایرنا

سفیر ایران در ترکیه: حمله انتحاری تنها یک تهدید بود جدیدترین مطالب سایت

مخالفت ها با ایجاد دفتر اروپا بدبینی به دیپلماسی است

کاپیتولاسیون و استعمار نوین

موافقان و مخالفان نماینده ایران در اسکار ؛

«بدون تاریخ بدون امضا» انتخاب درستی است؟

رکوردهای تورمی در اقتصاد ایران

رقابت های داخلی و تاثیر بر منافع خارجی کشور موضوعات مرتبط

• پژوهش
• سایر

دسترسی سریع

• صفحه اصلی
• RSS
• آخرین خبرها
• پیوندها
• عناوین کل اخبار
• عناوین برگزیده

خبرها

• سیاسی
• اقتصادی
• اجتماعی
• فرهنگی
• علمی
• ورزشی
• خارجی
• استانها
• پژوهش
• عکس

چند رسانه ای

• عکس
• فیلم
• صدا
• داده نما

ارتباط با ایرنا

• درباره ما
• ارتباط با ما
• شناسنامه خدمت
• سوالات متداول

ثبت نام در خبرنامه آدرس ایمیل معتبر نیست!

• سیاسی
• اقتصادی
• اجتماعی
• فرهنگی
• علمی
• ورزشی
• بین الملل
• استان ها
• پژوهش
• اخبار مهم
• ویژه ها
• نقد و نظر
• رسانه ها
• گزارش و میزگرد
• تازه های پژوهش
• مرورمطبوعات
• گفت و گو

فارسی | English | العربیة | Türkçe | Español | Pусский | اردو | Deutsch | Français

بالای صفحه

خبر گزاری جمهوری اسلامی   پست الکترونیک :

irna@irna.ir

© کلیه حقوق این سایت متعلق به خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران بوده و استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.