«جلسه درمانی» متولیان آسیب‌های اجتماعی/ بچه‌هایی که کودکی نکردند!

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: امروزه «کودک کار» یکی از آسیب‌های اجتماعی مهم جامعه است که متأسفانه با افزایش مشکلات اقتصادی، آمار کودکان کار در جامعه و خیابان پررنگ‌تر از قبل شده است؛ طبق ماده ۷۹ قانون کار، کار برای کودکان زیر ۱۵ سال ممنوع است چراکه کار کردن این کودکان در خیابان تبعاتی را به همراه خواهد داشت و نیز نمی‌توان آینده خوبی برای آن‌ها متصور شد.

اغلب این کودکان گاه نان شب خانواده چندنفری خود را تأمین می‌کنند، بنابراین از تحصیل بازمی‌مانند و اغلب به دلیل حقارت و سرخوردگی به وجود آمده در آن‌ها، انواع بزهکاری را می‌آموزند و حتی ممکن است به توزیع مواد مخدر و قاچاق روی بیاورند.

کودکان کار از نظر سلامتی نیز به دلیل حضور دائم در محدوده‌های دارای ترافیک یا حتی فعالیت در حوزه بازیافت زباله در معرض خطر هستند و به بیماری‌های مختلفی مبتلا می‌شوند، ضمن اینکه این کودکان به‌هیچ‌وجه کودکی نمی‌کنند و ازاین‌جهت نیز در معرض آسیب‌های روحی قرار می‌گیرند.

از عوامل ایجاد پدیده کودک کار که اغلب آن‌ها پسر هستند، می‌توان به ارزان بودن دستمزد، بی‌سرپرستی و یا بدسرپرستی و از عوامل رشد، گسترش و تداوم جمعیت این شاخه از آسیب‌های اجتماعی؛ فقر، ناکامی دستگاه‌های مربوطه در ساماندهی و حمایت از آن‌ها که تنها به موازی کاری و جمع‌آوری مقطعی این کودکان اکتفا می‌کنند و همچنین نبود دستگاه پاسخگوی واحد فعال در زمینه کنترل آسیب‌های اجتماعی اشاره کرد.

تاکنون هیچ آمار دقیقی از تعداد کودکان کار اعلام نشده است، چراکه فعالیت آن‌ها قانونی نیست که بتوان سرشماری کرد. اما آمار کودکان کار و خیابانی در استان‌های مختلف با توجه به جغرافیا و تفاوت‌های فرهنگی در استان‌ها متغیر است و اغلب در کلان‌شهرها بیشتر با پدیده کودکان کار مواجه هستیم.

در کرمانشاه پیش‌بینی می‌شود حدود ۸۰۰ تا یک هزار کودک کار در سطح استان به‌صورت پاره‌وقت و دائم مشغول به کار باشند که برای بررسی موضوع کودکان کار با مسئولان و فعالان این حوزه به گفتگو پرداختیم.

دلایل اصلی کار کودک در کرمانشاه فقر، بدسرپرستی و بی‌سرپرستی است

مدیرکل بهزیستی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به تعریف کودک کار، گفت: به هر فرد زیر ۱۸ سال که به‌منظور تأمین معاش به دلایل بدسرپرستی و یا بی‌سرپرستی در ساعتی از روز مشغول به کار است و با خانواده ارتباط دارد، کودک کار گفته می‌شود.

فرحناز محمدی اظهار کرد: دلایل اصلی کار کردن کودکان در شهر کرمانشاه بیشتر بدسرپرستی، بی‌سرپرستی، نیاز اقتصادی ناشی از آمار بالای بیکاری و اعتیاد در استان، تقویت فرهنگ کار کودک توسط بینش عمومی بخشی از مردم، فرهنگ کار فرزند ذکور و وجود مشاغل کاذب و پردرآمد مانند ضایعاتی است.

محمدی گفت: بر اساس دستورالعمل اجرایی هیئت دولت مصوب سال ۱۳۸۴ که در آن ۱۴ دستگاه متولی شناسایی و ساماندهی کودکان کار هستند، بهزیستی به‌عنوان یکی از دستگاه‌های همکار اقداماتی اساسی از قبیل؛ اجرای برنامه بومی، عملیات ساماندهی کار کودکان در خیابان با هدف تغییر شکل کار کودک به سمت حرفه‌آموزی و مهارت‌آموزی، انعقاد تفاهم‌نامه با فنی و حرفه‌ای در راستای حرفه‌آموزی کودکان کار و خانواده‌های آن‌ها، اجرای آئین‌نامه ساماندهی کودکان کار در خیابان با همراهی نیروی انتظامی و شهرداری و ارائه خدمات مددکاری روان‌شناسی، توان‌بخشی، پیشگیری و بازگشت به تحصیل کودکان را انجام داده است.

به گفته مدیرکل بهزیستی استان کرمانشاه، راه‌اندازی ۲ مرکز آموزشی و حمایتی کودک و خانواده از سال ۹۶ تاکنون که منجر به شناسایی بیش از ۲۴۰ کودک کار شده است، راه‌اندازی پایگاه خدمات اجتماعی در سکونت‌گاه غیررسمی و ارائه خدمات در راستای مسئولیت‌پذیری اجتماعی و توزیع بسته‌های آموزشی، حمایتی و بهداشتی به کودکان کار و خانواده‌ای آن‌ها ازجمله دیگر اقدامات بهزیستی استان است.

وی از ساماندهی و اشتغال‌زایی بیش از ۱۳۰ کودک از کودکان شناسایی‌شده خبر داد و افزود: بدین منظور اکیپ زیر نظر بهزیستی استان با گشت زنی در شهر به شناسایی و جذب کودکان کار می‌پردازد.

محمدی تعداد کودکان کار شناسایی‌شده و دارای پرونده در کرمانشاه را حدود ۳۷۰ کودک اعلام و تأکید کرد: متأسفانه ممکن است تعدادی کودک کار شناسایی نشده نیز وجود داشته باشد که شهروندان می‌توانند در راستای معرفی و شناسایی آن‌ها با سامانه ۱۳۷ شهرداری تماس گرفته یا به مراکز حمایتی آموزشی کودک و خانواده مهر واقع در چهارراه جوانشیر و مرکز افق بالاتر از میدان آزادی معرفی کنند.

وی تصریح کرد: معمولاً تعدادی از کودکان کار با ارائه خدمات و مهارت‌های خاص توانمند می‌شوند که پس از رسیدن به سن ۱۸ سالگی از چرخه حمایت خارج خواهند شد.

محمدی دلیل رفع نشدن معضل کودک کار را باوجود اقدامات و هزینه‌های بالا توسط دستگاه‌های مختلف در طول سالیان دراز را مسائل اقتصادی جامعه، بیکاری، اعتیاد، کمبود اعتبارات مرتبط با این بخش، نبود و یا اجرایی نشدن قوانین اجرایی و فرهنگ پذیرش کودک کار دانست.

یکی از آسیب پذیرترین محلات غرب کشور محله آقاجان شهر کرمانشاه است

مسئول قرارگاه جهادی مردمی مدافعین کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: بیشتر کودکان کار در شهر کرمانشاه در محلات حاشیه شهر مانند جعفرآباد، آقاجان، چمن و باغ ابریشم زندگی می‌کنند که هر کودک بر اساس محل سکونت شغل خاصی را دنبال می‌کند، به‌طور مثال کودکان کار محله جعفرآباد در کوچه و خیابان‌ها به جمع‌آوری زباله بازیافتی و کودکان کار محله آقاجان سر چهارراه‌ها به دست‌فروشی و فروش دعا مشغول هستند.

محسن گلچهر با اشاره به گستردگی حوزه کار کودک، گفت: نوع کار کودکان در شهرهای مختلف، متفاوت است و در شهرهای بزرگ مانند تهران اکثر این کودکان به‌صورت باند ساماندهی می‌شوند، اما در شهر کرمانشاه دلیل اصلی کار کودک فقر و مشکلات مالی است.

کار کودکان و نوجوانان در کرمانشاه شامل زباله گردی، دست‌فروشی، تکدی‌گری یا کارگر فصلی بودن است گلچهر با بیان اینکه فقدان مهارت و آموزش لازم و سبک زندگی خانواده‌های این کودکان در کار کردن آن‌ها بی‌تأثیر نیست، افزود: کار کودکان و نوجوانان در کرمانشاه شامل زباله گردی، دست‌فروشی، تکدی‌گری یا کارگر فصلی بودن است.

وی بیان کرد: اکثر این کودکان از تحصیل بازمی‌مانند و این کودکان سال‌ها بعد در سن جوانی به دلیل نداشتن سواد، مهارت و شغل دچار آسیب و معضل‌های مختلفی می‌شوند، درنتیجه این آسیب‌های اجتماعی وارده، امکان گرایش بالایی به سمت خرده‌فروشی مواد، سرقت و جرایم خشن وجود خواهد داشت که نتیجه‌ای غیر از اضافه شدن آسیبی به آسیب‌های جامعه در بر نخواهد داشت.

وی به اثرگذاری بالای سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در حوزه کاهش آسیب‌های اجتماعی جامعه اشاره کرد و گفت: ما به‌عنوان یک سازمان مردم‌نهاد با تمرکز بر روی کودکان حاشیه‌نشین و کم برخوردار شهر کرمانشاه با آموزش تخصصی و با هدف ساماندهی و کمک به کودکان و نوجوانان آسیب‌دیده و در معرض آسیب و آینده سازی برای آن‌ها به این حوزه ورود پیدا کردیم.

مسئول قرارگاه جهادی مردمی مدافعین کرمانشاه ادامه داد: کودکان و نوجوانان چند محله پرآسیب شهر را شناسایی و زیرپوشش یک برنامه بلندمدت ۱۰ سال قرار دادیم و با ارائه خدماتی از قبیل مشاوره‌های تخصصی، آموزش و پیگیری تحصیل آن‌ها، ساخت‌وسازهای منازل آن‌ها با کمک شهرداری، اهدای بسته‌های معیشتی، آموزش تخصصی مهارت، حرفه و… این کودکان را در دهه‌های بعد به جوانانی توانمند و تأثیرگذار در محله‌هایشان تبدیل می‌کنیم که موجب کاهش آسیب‌های اجتماعی و افزایش اتفاقات مثبت در جامعه خواهد شد.

گلچهر با تأکید بر اینکه یکی از آسیب‌پذیرترین محلات غرب کشور محله «آقاجان» شهر کرمانشاه است، توضیح داد: بیش از سه هزار نفر «کولی» در این محل زندگی می‌کنند و اکثر خانواده‌های ساکن در این محله کودکان زیادی دارند که قطعاً در آینده نزدیک در فرهنگ کرمانشاه تأثیرگذار خواهند بود.

وی تصریح کرد: به‌صورت تخصصی محله آقاجان را زیر پوشش قرار دادیم و در این راستا دفتر شورای نوجوانان با محوریت کودکان کار در این محله تشکیل شد که مشکلات و معضلات کودکان کار توسط خودشان مطرح و گاهی رفع می‌شود.

وی تأکید کرد: با این اقدام پیغام تربیتی موردنظر ما به‌واسطه تربیت و آموزش این کودکان به خانواده‌های آن‌ها منتقل می‌شود.

گلچهر یکی دیگر از آسیب‌های اساسی محله آقاجان را وفور مواد مخدر و معتاد متجاهر دانست و افزود: متأسفانه بسیاری از خانه‌های این محل پاتوق استعمال مواد مخدر است که خانواده‌های فقیر با دریافت اندک پول خانه‌هایشان را برای استعمال مواد مخدر در اختیار معتادان قرار می‌دهند.

وی با اشاره به یکی از پاتوق‌هایی که اخیراً توسط این سازمان مردم‌نهاد شناسایی‌شده، ادامه داد: خانم سرپرست یک بچه ۱۲ ساله معلول جسمی در این محل هر روز خانه خود را برای کسب درآمد و امرارمعاش در اختیار معتادین قرار می‌داده و خودش به جمع‌آوری زباله می‌رفته که متأسفانه بدن این بچه تبدیل به جاسیگاری معتادین شده بود و ته سیگارشان را روی بدن این بچه خاموش کرده بودند.

نهادهای متولی حوزه آسیب‌های اجتماعی، اداری عمل می‌کنند

مسئول قرارگاه جهادی مردمی مدافعین کرمانشاه با بیان اینکه نهادهای متولی در حوزه آسیب‌های اجتماعی، اداری عمل می‌کنند، تأکید کرد: برای شناسایی و رفع آسیب‌های اجتماعی جامعه باید در کوچه و پس‌کوچه‌های محلات آسیب‌دیده حضور پیدا کرد، چراکه یک مدیر و کارمند پشت‌میزنشین برای درک و رفع این آسیب‌ها در محل‌های پرخطر نه علم غیب دارد و نه دوربین مداربسته.

وی دستگاه‌های متولی در حوزه کودکان کار و آسیب‌دیده را به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم سازمان بهزیستی، کمیته امداد، استانداری، فرمانداری، و سمن‌های زیر نظارت استانداری و سازمان فرهنگی شهرداری دانست و گفت: علت رفع نشدن بسیاری از مشکلات و آسیب‌های اجتماعی، ساختار دستگاه‌های متولی است که در این ساختار افرادی متولی شناسایی و رفع این آسیب‌ها می‌شوند که نه تخصص کافی و نه انگیزه لازم برای آن را دارند.

گلچهر تأکید کرد: تا زمانی که نگرش مسئولان صرفاً گزارش کاری، جلسه محور بودن، دغدغه انتخاباتی داشتن، عدم خروجی، پراکنده‌کاری و عدم هماهنگی دستگاه‌های متولی و پاسخ‌گو نبودن باشد، نه‌تنها آسیب‌ها در این محلات کمتر نمی‌شود بلکه روزبه‌روز بدتر هم خواهد شد.

برای رسیدن به موفقیت باید ۹۹ درصد شناخت درست از آسیب و یک درصد کار عملیاتی وجود داشته باشد که در این صورت با هزینه‌های کم شاهد تغییرات و تأثیرات مثبتی در رفع آسیب‌های اجتماعی خواهیم بود وی تنها راه نجات کودکان کار را درگیر نشدن ادارات با مسائل تخصصی این حوزه و ورود سازمان‌های مردم‌نهاد متخصص، مبتکر به عمل، فعال و باانگیزه دانست و تصریح کرد: حوزه آسیب‌های اجتماعی باید در اختیار سمن‌ها قرار بگیرد و این سمن‌ها نباید زیرمجموعه ادارات شوند، چراکه تمرکز کارشان به سمت تصویرسازی و ارائه گزارش ظاهری سوق پیدا می‌کند.

گلچهر با تأکید بر اینکه تا زمانی که اقدامات مسئولان کوتاه‌مدت، مسئول محور و در قلب آسیب انجام نشود، هیچ اتفاق مثبتی رخ نخواهد داد.

وی افزود: متأسفانه در محله آقاجان مهدکودک برای کودکان زیر ۶ سال، پارک و فضای بازی مناسب و دبیرستان دخترانه وجود ندارد و کانون پرورش فکری و ساختمان سمن به اسم این محله در محله دیگری قرار دارد.

گلچهر با بیان اینکه باید در کنار نکات منفی، نکات مثبت را نیز بیان کرد، گفت: برای رسیدن به موفقیت باید ۹۹ درصد شناخت درست از آسیب و یک درصد کار عملیاتی وجود داشته باشد که در این صورت با هزینه‌های کم شاهد تغییرات و تأثیرات مثبتی در رفع آسیب‌های اجتماعی خواهیم بود.

تا زمانی که فقر باشد نمی‌توان معضل کودک کار را رفع کرد

مجتبی چهری فعال حوزه کودکان کار کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه موضوع کار کودک دلایل مختلفی دارد، اظهار کرد: کودک کار واقعی کودکی است که به‌ناچار برای امرارمعاش و ضرورت‌های زندگی مجبور به کار کردن می‌شود و باید تفاوتی بین این کودک کار واقعی با کودکان شبهه کار قائل شد.

وی با بیان اینکه برای هرگونه اقدامی ابتدا باید کودک و دلیل کار او شناسایی و بررسی شود، گفت: در برخی از محلات شهر کرمانشاه کار کردن کودکان و نوجوانان به دلیل فقر نیست، بلکه بخشی از فرهنگ آن محله است.

چهری متوسط درآمد بعضی از کودکان شبهه کار در شغل ضایعاتی را حدود پنج میلیون تومان در ماه اعلام و تصریح کرد: اما متأسفانه شرایط کار یک کودک کار واقعی بسیار سخت با درآمدی کم است.

این فعال حوزه کودکان کار کرمانشاه با تأکید بر اینکه کودک کار واژه منفی نیست، افزود: شرایط هر کودک با دیگری متفاوت است، به نظر من اگر کار کردن کودک متناسب با سن و توانش باشد و از آموزش و تحصیل جا نماند، کار کردن او برای گذران مخارج خودش مشکلی ندارد.

وی اظهار کرد: فرهنگ کار کودکان و نوجوانان در جامعه ما کم‌رنگ است، مردم باید به‌جای صدقه و پول دادن به یک کودک کار، از او خرید کنند چراکه کسب درآمد از راه تکدی گری می‌توانند در آینده این کودک را به سمت بزه سوق بدهد.

چهری به آسیب‌های وارده به کودکان کار اشاره و تصریح کرد: این آسیب‌ها بستگی به نوع کار کودک دارد و اگر این کودکان مورد غفلت نهادهای متولی واقع شوند، احتمال سوءاستفاده، گرایش به سمت بزه‌کاری خصوصاً سرقت و خفت گیری، خشونت و آزار خود و دیگران و… وجود دارد.

شرح وظایف گسترده، کودکان کار را از اولویت بهزیستی خارج کرده است

فعال حوزه کودکان کار کرمانشاه با بیان اینکه کودک کار زاییده می‌شود و نمی‌توان به‌طور کامل آن‌ها را مهار و کنترل کرد، ادامه داد: تا زمانی که فقر باشد نمی‌توان معضل کودک کار را رفع کرد، بنابراین به‌جای حذف کودک کار، باید با جمع‌آوری، رفع مشکلات مالی، ارائه مشاوره‌های خاص، برخورد با سرپرست آن‌ها و کمک‌های موقت این کودکان ساماندهی شوند.

به گفته وی، کار کردن کودکان ریشه در سایر مشکلات و آسیب‌ها مانند حاشیه‌نشینی، فقر، اعتیاد و… دارد.

وی با گلایه‌مندی از حمایت‌های ناکافی بهزیستی، اظهار کرد: این سازمان به دلیل شرح وظایف گسترده به‌درستی به حوزه کودکان کار ورود پیدا نکرده و بیشتر اقداماتش به سمت برنامه و اقدامات کلی و برگزاری همایش‌ها گرایش دارد.

محمد کودک کاری که کار کردن را از سن ۱۰ سالگی شروع کرده بود در گفتگو با خبرنگار مهر، گفت: در محله حاشیه شهر زندگی می‌کنم و پدر و مادرم توانایی کار کردن ندارند و چون وضعیت مالی مناسبی نداشتیم برای امرارمعاش و تهیه غذا در ایام تعطیل عید نوروز و فصل تابستان همراه مادرم به قم می‌رفتم و آنجا شب‌ها کنار حرم از ساعت ۶ تا ۱۰ شب مشغول دست‌فروشی دعا، جوراب و آدامس می‌شدم.

وی ادامه داد: درآمد خوبی داشتم، بعضی از زائرها جنس نمی‌خریدند، اما به من پول می‌دادند.

اعتیاد والدین، عمده دلیل گرایش کودکان به کار است

علی که در کودکی به دلیل فقر مالی و اعتیاد پدر مجبور به کار کردن بوده است در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: پدرم من و برادرانم را کتک می‌زد و بعضی از شب‌ها با شکم‌گرسنه می‌خوابیدیم. به‌ناچار در پنجم دبستان ترک تحصیل کردم و به دست‌فروشی کنار خیابان پرداختم.

وی ادامه داد: کم‌کم با دوستان خلافکاری آشنا شدم. در ابتدا با این دوستانم از منازل سرقت‌های کوچکی انجام می‌دادیم و چند بار هم دستگیر شدم. اما در اوایل سن جوانی یکی از دوستانم پیشنهاد داد که تریاک از شهرهای شرق کشور بیاوریم و در کرمانشاه بفروشیم.

علی گفت: بعد از خرید مواد و در مسیر برگشت دستگیر شدم و به زندان افتادم.

چون مواد همراه من کم بود بعد از مدتی آزاد شدم، اما اکنون هیچ مهارت و شغلی ندارم و تنها کاری که می‌توانم انجام بدهم فروش مواد مخدر است و بعد از آزادی هم به دلیل رهایی از مشکلات و ناراحتی‌های فراوان به استعمال مواد پناه آوردم.

تا زمانی که عواملی در گسترش فقر تأثیرگذارند و موجب می‌شوند کودک در این سن مجبور شود به خیابان بیاید و به‌صورت طولانی‌مدت کار کند و آسیب جسمی و روحی ببیند، ما به اشکال مختلف کودکان کار را در خیابان خواهیم داشت.

عزم جدی و راسخی در مسئولان مربوط به کودکان کار گویا وجود ندارد و اقدامی مؤثر در راستای ساماندهی این مشکل نیز انجام نمی‌گیرد، ضمن اینکه اقدامات دستگاه‌ها به این بهانه که بودجه کافی در این بخش تخصیص داده نشده یا دستگاه‌های دیگر به وظایف خود عمل نمی‌کنند، به‌صورت جزیره‌ای صورت گرفته و تقصیر را به گردن هم می‌اندازند و این در حالی است که به‌صورت زنجیره‌وار به هم متصل هستند.