ماهواره، چرخه بشقاب و غذا

تعداد بازدیدها: مهری حقانی: نخستین بار یک نویسنده داستان‌های تخیلی بود که ایده استفاده از ماهواره‌ را در پایان جنگ جهانی دوم بر سر زبان‌ها انداخت. دانشمند، ریاضی‌دان و نویسنده مشهور انگلیسی آرتور سی کلارک (Arthur C Clarke) پیشنهاد قراردادن یک ماهواره ارتباطی را برای پوشش سیگنال‌های رادیو یی و تلویزیونی داد تا اینکه سرانجام دانشمندان و دولت‌ها رویای این نویسنده را در سال ۱۹۵۷ به دور زمین پرتاب کردند. از آن‌زمان تابه‌حال ماهواره‌ها یک به یک به دور کره خاکی ما پرتاب شده‌اند؛ از ماهواره ضد‌سلاح و ستاره‌شناختی و زیستی گرفته تا ماهواره‌های مخابراتی هدایت‌کننده اکتشافی زمین‌شناسی و ماهواره‌های هواشناسی که نبض جغرافیا را به ما اعلام می‌کنند.  با این حال ماهواره واژه‌ای که یکی از شاهکارهای واژه‌سازی فرهنگستان اول است در استفاده عمومی ما همان آنتن‌ها و دیش‌هایی است که منظره معاصر پشت‌بام‌های امروزی و بهارخواب‌های گذشته را ساخته است. ماهواره یعنی همان که اول چند کانال اروپایی سریال‌های خشک و جدی اما خوش‌رنگ شبکه‌های آلمانی تا برنامه‌های سرگرمی و مسابقه شبکه‌های ایتالیایی بود اما حالا آنقدر کانال‌های فرستنده ماهواره متنوع شده‌اند که حتی دیگر شبکه‌های ترک و عرب هم طرفدار چندانی ندارند چراکه آسمان بالای پشت‌بام‌های ایرانی زیر بارش مداوم امواج انبوهی از شبکه‌های فارسی زبان، آن‌هم نه ایرانی‌های مهاجر که فارسی‌زبان‌های شبکه‌ها و غول‌های رسانه‌ای جهان، قرار گرفته است.

"تعداد بازدیدها: مهری حقانی: نخستین بار یک نویسنده داستان‌های تخیلی بود که ایده استفاده از ماهواره‌ را در پایان جنگ جهانی دوم بر سر زبان‌ها انداخت"اما سویه دیگر داستان واژه خوش‌آهنگ ماهواره در ایران قانون است. بر اساس قوانین ایران «تولید، ورود، انبار، نصب، فروش و استفاده از گیرنده و تجهیزات ماهواره ممنوع بوده و متخلف مشمول مجازات قانونی خواهد بود.» اما مساله این است که با وجود این قانون اکنون چند دهه است که خانواده‌های ایرانی برای تهیه دیش و دیگر تجهیزات ماهواره مشکل چندانی ندارند. درحالیکه طرح جمع‌آوری دیش‌ها هر روز کامل‌تر می‌شود و آخرین مرحله این اقدام با عملیات راپل و تکاوری از پنجره‌ها و ساختمان‌های تهران صورت گرفت اما کالایی که ورودش ممنوع است و استفاده از آن هم به‌عنوان جرم شناخته می‌شود به راحتی در بازار ایران یافت می‌شود چیزی که در محموله چند قاچاقچی کمتر به شکل معقول می‌گنجد و نیازمند تسهیلات بیشتری برای ورود از مرزهاست. شهاب‌هایی برای همیشه درصد استفاده‌کنندگان از ماهواره در سال‌های ابتدایی دهه ۷۰ به یک یا دو درصد می‌رسید اما این درصد در سال‌های بعد به‌شدت افزایش یافت. بر اساس تحقیقات صدا و سیما سالانه تعداد ۱۰ درصد جمعیت تهران به بینندگان شبکه‌های ماهواره‌ای افزوده می‌شود.

مهرماه سال گذشته عزت‌الله ضرغامی رئیس سازمان صداوسیما گفت ۳۰ درصد مردم کشور ماهواره دارند اما، اظهارنظرهای جدید در این باره نشان می‌دهد این درصد خیلی بیشتر از اینها است. امروز بیش از ۹۰ ماهواره در جهان فعالیت می‌کند و بیشتر از ۳۵ ماهواره آسمان کشورمان را پوشش می‌دهد. این تعداد ماهواره امواج حدود سه هزار شبکه را بر آسمان ایران می‌افشانند. اگر شبکه‌های کارتی یا کدشده را از این تعداد شبکه کسر کنیم می‌توان گفت در کل چیزی حدود هزار و ۷۰۰ شبکه کدنشده و به اصطلاح باز در ایران قابل دریافت است. در همین حال بررسی‌ها نشان می‌دهد تعداد شبکه‌های فارسی‌زبان به بیش از ۵۰ شبکه رسیده است و به‌طور میانگین هر ساله پنج شبکه به شبکه‌های فارسی‌زبان اضافه می‌شود.

"شهاب‌هایی برای همیشه درصد استفاده‌کنندگان از ماهواره در سال‌های ابتدایی دهه ۷۰ به یک یا دو درصد می‌رسید اما این درصد در سال‌های بعد به‌شدت افزایش یافت"مخاطبان این شبکه‌ها اگر چه ۲۰۰ میلیون فارسی‌زبان هستند اما توجه کارگزاران آنها بیشتر معطوف به مردم ایران است. یک جامعه‌شناس وسایل ارتباطات جمعی در این باره می‌گوید: اگر تاریخ ورود ماهواره را به سه دوره پنج‌ساله تقسیم کنیم در دوره اول شبکه‌های کشورهای ترکیه،  در دوره دوم شبکه‌های اروپایی متعلق به کشور آلمان و فرانسه و در دوره سوم شبکه‌های کشورهای عربی بیشترین بیننده را داشت. البته توجه شود که حدود ۶۰ درصد برنامه‌های ماهواره‌ای کشورهای عربی، آمریکایی است که با زیرنویس عربی پخش می‌شود. فردین علیخواه، استاد دانشگاه، پیش‌بینی می‌کند در سال‌های آینده شاهد شبکه‌های فارسی‌زبان خاص بینندگان اقلیت (programs Minority) هم خواهیم بود. یعنی شبکه‌های فارسی‌زبان خاص کودکان، هنرمندان، جوانان، دوستداران موسیقی، علاقه‌مندان به سیاست و...

همچنین شبکه‌هایی که مخاطب خود را صرفا قومیت‌های خاص ایرانی تعریف کرده‌اند. هم‌اکنون بینندگان شبکه‌های ماهواره‌ای با ۱۰ دسته شبکه روبه‌رو هستند. شبکه‌های خبری، شبکه‌های فیلم و سریال، شبکه‌های موسیقی (نماهنگ)، شبکه‌های دینی، شبکه‌های تجاری، شبکه‌های ورزشی، شبکه‌های کودک، شبکه‌های مستندو شبکه‌های گفت‌وگو محور این ۱۰ شبکه را تشکیل می‌دهند. دیش‌های آشکار اسفند سال گذشته اسماعیل احمدی‌مقدم فرمانده نیروی انتظامی گفت: وظیفه قانونی پلیس تغییری نکرده و ما همچنان اجرای قانون ممنوعیت استفاده از تجهیزات ماهواره‌ای را تعقیب می‌کنیم. اواخر اردیبهشت و اوایل خرداد امسال که اجرای طرح جمع‌آوری دیش‌ها آغاز شد، اظهارنظرات مقامات پلیس نیز در این زمینه افزایش یافت.

"بر اساس تحقیقات صدا و سیما سالانه تعداد ۱۰ درصد جمعیت تهران به بینندگان شبکه‌های ماهواره‌ای افزوده می‌شود"به گفته احمدرضا رادان، پلیس برای ورود به مشاعات مجوز قانونی گرفته است و ورود نیروهای پلیس به پشت‌بام‌ها و مراکزی که تجهیزات دریافت ماهواره به صورت آشکار در آنها وجود دارد با اخذ مجوز قضایی و توام با اخلاق صورت می‌گیرد. غلامحسین محسنی‌اژه‌ای در پاسخ به این سوال که آیا برای برخورد‌های اخیر، نیروی انتظامی حکمی گرفته است، گفت: حتما حکم گرفته شده است و در مواردی که لازم شده مجوز صادر شده است. انتقادات از پلیس درباره ورود به خانه‌ها و پشت‌بام‌ها برای جمع‌آوری دیش‌ها، همچنان ادامه دارد. به گفته سید‌جواد زمانی نماینده مجلس این کار شاید برخلاف قانون نباشد و نیروی انتظامی اجازه انجام این اقدامات را داشته باشد اما تاثیر فرهنگی را که به‌دنبال آن هستیم نمی‌توانیم با جمع‌آوری دیش از پشت‌بام خانواده‌ها و برخورد انتظامی به دست آوریم. با گیرنده‌های جدید که نیازی به دیش ندارد و در پشت شیشه‌ها نصب می‌شود چه می‌توان کرد؟ در آینده که این گیرنده‌ها به اندازه‌ای کوچک شد که برای پیداکردن و جمع‌آوری آن نیرو‌ها باید به تفحص در حریم شخصی منازل بپردازند چه رویه‌ای باید در پیش گرفت؟ قانونی برای ۱۷ سال پیش قانون منع استفاده از تجهیزات ماهواره‌ای که مقامات پلیس براساس آن اقدام به اجرای طرح‌های ضربتی جمع‌آوری دیش‌ها می‌کنند به سال ۷۳ برمی‌گردد.

در سال‌های ابتدایی دهه ۸۰ نیز بحث‌هایی پیرامون این قانون و تصویب قوانین جدید مطرح شد و حتی استفاده کنترل‌شده از ماهواره مورد بررسی قرار گرفت که مجلس به آن رای نداد. آن زمان عماد افروغ که ریاست کمیسیون فرهنگی مجلس را برعهده داشت به‌عنوان موافق طرح استفاده کنترل‌شده از ماهواره گفت: تجربه ۲۷ ساله ما نشان داده است که داشتن برخورد صفر و یک سیاست تکذیبی با پدیده‌هایی مانند ماهواره جواب نمی‌دهد. فراگیرشدن این پدیده هم به معنای پذیرش آن نیست و در حقیقت برای مقابله با آن است که این طرح را ارائه داده‌اند. دبیرکل جامعه اسلامی وکلا و حقوقدانان ایران اسماعیل پیروز با اشاره به اجرایی نبودن قانون مقابله با ماهواره گفت: دیگر دوران دیش تمام‌شده و می‌توان با تجهیزات دیگری از شبکه‌های ماهواره استفاده کرد پس باید این قانون اصلاح و راهکارهای آموزشی و فرهنگی جایگزین آن شود. بهمن کشاورز در پاسخ به این پرسش که آیا قانون مقابله با ماهواره می‌تواند از آسیب‌های شبکه‌های ماهواره‌ای بکاهد، گفت: برخی از قوانین مقتضیات زمان دارد و امروز قانون مقابله با ماهواره کارایی ندارد.

"مهرماه سال گذشته عزت‌الله ضرغامی رئیس سازمان صداوسیما گفت ۳۰ درصد مردم کشور ماهواره دارند اما، اظهارنظرهای جدید در این باره نشان می‌دهد این درصد خیلی بیشتر از اینها است"زمان در مورد ماهواره‌ها این ساکنین جدید بهارخواب‌های ایرانی، بهترین داوری را خواهد کرد. همانگونه که پیش از این در مورد نوارهای ویدئویی، سی‌دی‌ها، ضبط داخل خودروی شهروندان و... داوری کرد. در حقیقت ورود به مکان شخصی زندگی شهروندان و جمع‌آوری تجهیزات ماهواره و تحریم ماهواره در حالی است که در آسمان شهرها روزبه‌روز بر تعداد امواج شبکه‌های خارجی افزوده می‌شود و از سویی ایران به‌عنوان یکی از مبدعان عرصه پرتاب ماهواره تا راه‌اندازی کانال‌های ماهواره‌ای به شمار می‌رود. شکستن بشقاب‌های ماهواره به معنای فرونشاندن میل شهروندان به غذای فرهنگی و سرگرمی و اطلاعات نیست.

پس چه بهتر که به جای پاک‌کردن صورت مساله به حل مساله بپردازیم البته مساله اگر جهان اطلاعات باشد چندان مساله بغرنجی هم نخواهد بود