جایگاه «اسکناس» در سپهر اقتصادی ایران

جایگاه «اسکناس» در سپهر اقتصادی ایران

عصر اعتبار- سیر تبادل کالا به کالا و تهاتر کالایی در ایرانِ باستان با ضرب سکه‌های سیاه و اشرفی، وارد فاز جدیدی شد اما ورود کاغذ به عرصه تبادلات پولی ایران، نظام مراودات و تبادلات اقتصادی و پولی کشور را دستخوش دگرگونی قابل توجهی کرد. کشورمان از دوره چهارمین شاه قاجار شاهد چاپ و انتشار پول کاغذی بود.

نسخه قابل چاپ چهارشنبه ۰۱ فروردين ۱۴۰۳ - ۱۴:۲۱:۰۰

به گزارش پایگاه خبری «عصر اعتبار» به نقل از ایسنا، امروز اول فروردین نود و یکمین سالروز چاپ اولین اسکانس در بانک ملی ایران در سال 1311 است.

انسان‌های نخستین که در ابتدا زندگی بیابانی و جنگلی داشتند، رفته رفته آموختند نیازهایش را با فکر کردن تامین کنند. به این ترتیب زندگی نخستین و مبتنی بر غریزه حیوانی به تدریج کنار گذاشته شد. بشر نخستین رفته رفته به یکجانشینی تمایل یافت و زندگی نیمه متمدن در پیش گرفت.

آنان برای تامین مایحتاج‌شان به زارعت و دامپروری روی آوردند و برای جبران سایر نیازهای‌شان، تبادل کالا به کالا را ابداع کردند. سال‌ها گذشت تا متوجه تفاوت در ارزش کالاها شدند. آنان در سیر تکاملی‌شان به تدریج آموختند کالاهای ارزشمندتر را به عنوان وسیله‌ای برای تبادل یا تهاتر کالاها انتخاب کنند. گاو نر، فیل و جمجمه از جمله کالاهای با ارزش تلقی شدند و مورد استفاده قرار گرفتند.

با پیشرفت تدریجی بشر، استفاده از فلزات و سنگهای گران‌بهاء نظیر طلا و نقره و اشیای زینتی جایگزین تهاتر کالا یا تبادل کالا به کالا شد و برای اولین بار سکه طلا و نقره در بین‌النهرین ضرب شد اما با انحصار منابع طلا و نقره در دست پادشاهان، بشر به دنبال وسیله قابل اتکاتری برای تبادلات اقتصادی رفت.

از اواسط قرن دهم میلادی، چینی‌ها وسیله‌ای شبیه به اسکناس ابداع کردند و آن را «چاو» نام‌گذاری کردند و کاربرد آن محدود به مرزهای داخلی این کشور بود.

7 قرن بعد در قرن هفدهم میلادی، بانکی در استکلهم پایتخت سوئد، اولین اسکناس امروزی را چاپ و منتشر کرد. این اسکناس یک قرن بعد، پس از انقلاب کبیر فرانسه در کشورهای اروپایی فراگیر شد.

اولین اسکناس ایران در دوم فروردین سال 1311 در بانک ملی ایران در هفتمین سال پادشاهی رضا پهلوی بر ایران در بانک‌های انگلیس چاپ و به ایران ارسال شد. روند چاپ و انتشار اسکانس در بانک ملی ادامه یافت تا اینکه بانک مرکزی ایران در سال 1339 تاسیس شد و حق چاپ و انتشار اسکناس به این بانک انتقال یافت.

چاپ اسکناس تا قبل از سال 1362 عمدتا توسط بانک‌های مرکزی کشورهای اروپایی از جمله بانک مرکزی انگلیس انجام شد اما از این سال به بعد با تأسیس کارخانه تولید کاغذ اوراق بهادار در داخل کشور، اسکناس‌های ایرانی به تدریج بر روی کاغذهای ایرانی چاپ شد. از سال 1367 کل اسکناس‌های ایران در داخل کشور چاپ شد. با این حال تا سال 1381 بخشی از کاغذ مورد نیاز، از خارج تامین شد.

اسکناس در ایران

امپراتوری بریتانیا به پشتوانه امضای امتیازنامه روییتر که با جلب نظر ناصرالدین شاه در سال 1268 به دست آورد، بانکی تحت عنوان «بانک شاهی ایران» تاسیس کرد. ساختمان مرکزی این بانک در ضلع شرقی میدان توپخانه - امام خمینی - در شهر تهران قرار داشت که بعدها بانک بازرگانی – تجارت – اولین بانک غیر دولتی ایران، در آن استقرار یافت.

این بانک، انحصار ضرب سکه و چاپ و انتشار اسکناس در ایران را به انحصار خود درآورد. تا قبل از تاسیس این بانک پول رایج ایران سکه‌های طلا و نقره بود.

بانک شاهی در دوران سلطنت 48 ساله ناصرالدین و دوره سلطنت 12 ساله مظفرالدین شاه قاجار، اسکناس مورد نیاز ایران را چاپ و در اختیار مردم قرار می‌داد. چاپ و نشر اسکناس در ایران بیش از چهار دهه در اختیار بانک شاهی بود.

اولین اسکناس بانک شاهی در سال 1269 در انگلستان چاپ و به ایران انتقال یافت. روی این اسکناس عبارت بانک شاهنشاهی ایران، نشان شیر و خورشید و تصویر ناصرالدین شاه چاپ شد.

با رواج اسکانس در این دوره، برخی سوءاستفاده‌گران اقدام به جعل آن کردند به همین دلیل بانک شاهی برای کنترل سودجویان دومین مجموعه اسکناس‌های خود را در سال 1303 چاپ کرد. بانک شاهی این اسکناس‌ها را با ته‌نقش شیر و خورشید توزیع کرد.

این اسکناس‌ها با تصویر ناصرالدین شاه و در ارقام 1، 2، 5، 10، 20، 50 و 100 تومانی منتشر شد.

در دوران سلطنت 2 سال و 7 ماهه محمدعلی شاه قاجار در آذر 1286 تلاش‌هایی از سوی برخی صرافان، بازاریان و سیاستمداران کشور برای تاسیس بانک ملی ایران انجام شد اما امضای قرارداد محرمانه سن‌پترزبورگ معروف به قرارداد 1907 بین امپراطوری روسیه و انگلیس و تقسیم ایران بین این دو ابرقدرت و بعد آغاز جنگ جهانی اول در عمل مانع تاسیس این بانک شد.

این وضعیت تا قبل از استخدام آرتور میلسپو حقوقدان و کارشناس مالی آمریکایی در ایران ادامه یافت اما بعد از آن در تاریخ 14 اردیبهشت 1306 بانک ملی ایران تاسیس شد.

اختیار چاپ و انتشار اسکناس در دومین دوره مجلس شورای ملی از بانک شاهی سلب و به بانک ملی ایران واگذار شد. این مجلس در ششم خرداد 1309 قانون سلب اجازه چاپ و انتشار اسکناس از بانک شاهی را تصویب کرد. به دنبال تصمیم مجلس در سلب چاپ اسکناس از بانک شاهی دولت انگلستان شکایت کرد و مقامات وقت کشورمان مجبور به پرداخت 200 هزار تومان خسارت به دولت وقت انگلستان شد. دولت وقت ایران در ازای خرید این امتیاز، 200 هزار لیره پول نقد در لندن به بانک شاهی پرداخت کرد و بانک شاهی موظف شد در مدت یک سال بهای اسکناس‌های چاپ شده خود را به دولت ایران پرداخت کند.

امتیاز چاپ اسکناس‌های ایران که تا آن زمان در انحصار بانک شاهی انگلستان بود توسط دولت وقت لغو شد و بابت این اقدام 200 هزار لیره به انگلیسی‌ها پرداخت کرد. دولت وقت ایران همچنین اجازه داد انگلیسی‌ها شعبه مرکزی بانک شاهی را در تهران و شعب استان‌ها در تملک خود داشته باشند.

چاپ اسکناس و بر چیدن قِران

با جایگزین شدن بانک ملی به جای بانک شاهنشاهی و واگذار شدن انحصار چاپ و انتشار اسکناس به این بانک، اولین اسکناس‌های چاپ این بانک در اول فروردین 1311 با تصویر رضا شاه و با ارقام 5، 10، 20، 100 و 500 ریالی منتشر شد.

به دنبال تصمیم دولت وقت ایران در سال 1310 قانون اصلاح واحد پول کشورمان به این شرح نوشته شد: «هر ریال معادل 100 دینار و به عنوان واحد پول رسمی کشورمان انتخاب شد و از این تاریخ به بعد قِران و تومان برچیده شد.»

بانک ملی ایران در سال 1314 دومین سری اسکناس‌هایش را با اضافه کردن اسکناس 1000 ریالی نیز به لیست اسکناس‌های رایج ایران و با بزرگ‌تر کردن تصویر رضا پهلوی، چاپ و منتشر کرد.

اسکناس‌های ایران در سال‌های 1315 و 1317 شاهد تغییر دیگری بودند و آن، چاپ تصویر بدون کلاه رضا شاه بود.

همچنین در این سال‌ها برای اولین و آخرین بار بر روی اسکناس‌های 100، 500 و 1000 ریالی معادل ارزش طلای اسکناس «هر 100 ریال برابر با یک پهلوی» قید شد.

در این سری اسکانس‌ها، اسکناس 10000 ریالی هم چاپ شد اما به دلیل ارزش بالای آن وارد مبادلات پولی جاری کشور نشد.

یک سال بعد از اخراج رضا شاه از سوی انگلیسی‌ها از ایران در تاریخ 25 شهریور 1320 و نشستن پسرش بر تخت پادشاهی، اولین سری اسکناس‌های ایران با تمثال محمدرضا شاه با ارقام 5، 10، 20 و 100 ریالی چاپ و وارد جریان پولی کشور شد. در سال 1325 نیز اسکناس‌های 50، 500 و 1000 ریالی با چهره او چاپ و توزیع شد.

دهه 1330 اوج تاسیس و افزایش تعداد بانک‌های خصوصی بود. این مسئله موجب پیچیده‌تر و گسترده‌تر شدن نظام پولی کشور شد و جدا کردن وظایف بانک‌های تجاری از غیرتجاری برای بانک ملی ایران دشوار شد به همین دلیل وزارت اقتصاد در مرداد 1339 تصمیم به تاسیس بانک مرکزی ایران گرفت.

در دوره سوم که همزمان با تاسیس بانک مرکزی ایران بود، اختیار چاپ و انتشار اسکناس در ایران از بانک ملی ایران سلب و به این بانک سپرده شد. انحصار چاپ اسکناس در این دوره نیز همچنان با بانک مرکزی انگلستان بود.

نخستین اسکناس‌های چاپ شده در بانک مرکزی در سال 1340 و با ارقام 10 و 20 ریالی با امضای وزیر دارایی و رییس‌کل بانک مرکزی چاپ و منتشر شد. ته‌نقش اسکناس‌های چاپ شده در این بانک تاج، شیر و خورشید یا تصویر محمدرضا شاه بود.

اسکناس 5 هزار ریالی بانک مرکزی در سال 1344 با امضای وزیر دارایی و رییس‌کل بانک مرکزی و در پاکستان چاپ و منتشر شد. بزرگ‌ترین ایراد این اسکناس پاک شدن رنگ اسکناس با آب بود. این عیب بزرگ موجب خروج سریع این اسکناس از گردونه تبادلات پولی و بانکی کشور شد.

آخرین مجموعه اسکناس‌های چاپ شده در دوران پهلویِ پسر امضای محمد یگانه وزیر اقتصاد و دارایی و یوسف خوش‌کیش رییس‌کل بانک مرکزی را پای خود داشت.

اسکناس در انقلاب اسلامی

چند ماه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران اولین سری اسکناس‌هایش را چاپ و منتشر کرد. در این اسکناس‌ها تمثال محمدرضا شاه با طرحی دیگر جایگزین شد و روی ته‌نقش آنها هم نخست شیر و خورشید و بعد نشان موقت جمهوری اسلامی چاپ شد.

سری جدید اسکناس‌های بانک مرکزی امضای علی اردلان وزیر اقتصاد و دارایی و محمدعلی مولوی رییس‌کل بانک مرکزی را پای خود داشت. در این سری اسکناس‌ها تصویر بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) به‌جای تصویر شاه و نشان موقت جمهوری اسلامی که روی ته‌نقش چاپ شده بود، منتشر شد.

در سری اسکناس‌هایی که در سال 1360 چاپ و منتشر شد، ته‌نقش نشان رسمی جدید جمهوری اسلامی ایران چاپ و منتشر شد.

در ادامه تغییرات اسکناس در نظام جمهوری اسلامی، در سال 1366 تصویر محمدحسین فهمیده جایگزین ته‌نقش قبلی شد. از سال 1372 برای اولین بار تصویر تمثال آیت‌الله العظمی سید روح‌الله موسوی خمینی بر روی اسکناس‌های 10000 ریالی چاپ شد، ته‌نقش این اسکناس‌ها نیز همین تصویر بود

هم‌اکنون در کشورمان اسکناس‌های با ارقام 2، 5، 10، 20، 50 و 100 هزار ریالی چاپ و منتشر می‌شود. این اسکناس‌ها با رنگ‌های مختلف توسط متخصصان بانک مرکزی چاپ و منتشر می‌شوند. روی همه این اسکناس‌ها تصویر و ته‌نقش امام خمینی نقش بسته است.

برای آگاهی از تازه های بازار مالی و اعتباری، جدیدترین رویدادهای ایران و جهان اینستاگرام اعتبار را دنبال کنید جهت دریافت آخرین اخبار از طریق تلگرام به کانال اختصاصی عصر اعتبار بپیوندید دریافت آخرین نسخه از نرم افزار تلگرام